🔆લલિત ત્રિવેદી ~ ભખવી તો🔆

ભખવી તો કે ભૂખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય                                                                                  
શાતા એની કૂખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય!

હેમાળોયે આંય છે ને માળોયે આંય
નિત રહેવું સન્મુખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય

જુગથી મોટી રાતડી ઈથી ગહરી જાગ
જેવું જાગે રેખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય

સખદખ એના કોળિયા જેમ છાલિયે છાશ
ખ-રજ દીમનુ રૂખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય

ટીપીટીપી લોહનો કરશે ઝીણો લોટ
સાધુને મહાસુખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય

~ લલિત ત્રિવેદી

આમ તો ગઝલ એ ઉર્દૂ કાવ્ય પ્રકાર છે પણ ગુજરાતી ભાષાના આંગણામાં પ્રવેશ્યા પછી એણે સારું કાઠું કાઢ્યું છે. ગુજરાતી કવિઓએ ગઝલના સ્વરૂપ સાથે પૂરતી છૂટ લઈને ઘણાં વૈવિધ્યપૂર્ણ પ્રયોગો કર્યા છે. આ પ્રયોગો દરમિયાન ભાવકોને ઘણી બળકટ રચનાઓ પ્રાપ્ત થઈ છે.

રાજકોટના તબીબ કવિ શ્રી લલિતભાઈ ત્રિવેદીની ગઝલો તેની તત્ત્વસંધાનક્ષમતા તેમજ અલગારી શબ્દશૃંગાર વડે એક વિશેષ વર્ગના ભાવકોના ચિત્તને ઘણા સમયથી સ્પર્શી રહી છે. આ કવિએ દોહા-ગઝલનો સફળ પ્રયોગ કર્યો છે. મૌલિક ભાતની અને આધ્યાત્મિક અનુભૂતિની આલબેલ પોકારતી આ દોહા ગઝલોમાં ક્યાંક આહલેક છે તો ક્યાંક ભભૂતિ છે, ક્યાંક પોકાર છે તો ક્યાંક પ્રાપ્તિ છે, ક્યાંક ડમરુંનો ધ્વનિ છે તો ક્યાંક મંજીરાનો રણકાર છે. કવિને અલખની ઓળખાણનો આ પ્રદેશ એટલો પોતીકો લાગે છે કે સામાન્ય માણસને અકળ લાગતી આ રચનાઓ એમના કાગળ પર, વહેલી સવારે ટપટપ ખરતાં પારિજાતની  માફક અવતરે છે. તાજેતરમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા એમના કાવ્ય સંગ્રહ “અવળી ગંગા તરી જેવી છે” વિશે મારા પુસ્તક ‘ભાવવિભોર’માં મેં વિગતે વાત કરી છે.

આજે વાત કરવી છે એમની એક એવી દોહા ગઝલની જે સાધુતાની સર્વોત્તમ આચારસંહિતા બનવા સક્ષમ છે. શીર્ષક છે : ‘સાધુ ભુખ્યો ન્હોય’. માનવી કેટલાય પ્રકારની ભૂખ લઈને જીવતો હોય છે ત્યારે સાચો સાધુ ગીતાના સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો આત્મસાત કરીને ભૂખના પ્રદેશથી આગળ નીકળી જાય છે. ગૂઢ અર્થથી મંડિત પ્રથમ શેર જુઓ.

*ભખવી તો કે ભૂખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય / શાતા એની કૂખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય!*

કવિ ભૂખ શબ્દ પ્રયોજીને પેટની આગની વાત નથી કરતા પરંતુ કોઈ પણ ઈચ્છા, આસક્તિ, તલસાટ, લાલસા કે ઝંખનાને આ એક શબ્દમાં સમાવી કે છે. સ્વયં ભૂખનું જ ભક્ષણ કરી જનાર માણસ જ સાધુની કક્ષામાં મુકાય અને પછી ભૂખના સ્થાને એના તન અને મનમાં શાતાની સુગંધ હોય, ચહેરા પર શાંતિ (calmness)નું તેજ હોય એ જ સાધુત્વનું શિખર!

બીજા શેરમાં વળી સાધુતાની બીજી વ્યાખ્યા પણ મળે છે.

*હેમાળોયે આંય છે ને માળોયે આંય / નિત રહેવુ સન્મુખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય*

હેમાળે જવું એટલે કે બધું ત્યાગી હિમાલય પર સાધના કરવા જતા રહેવું એ પણ એક ભૂખ જ છે ને? માળો છોડી હેમાળો પસંદ કરવો એ વાતને પલાયનવાદની કક્ષામાં મૂકી કવિ માટે તો બંને અંતિમોને સન્મુખ રાખી બંનેથી અલિપ્ત રહેવાની વૃત્તિ જ સાચી સાધુતા છે. આજે સંસાર છોડી આશ્રમના નામે જાગીર ઊભી કરનારા છદ્મવેશી સાધુઓ માટે આ વ્યાખ્યામાં ક્યાંય સ્થાન નથી. વળી સન્મુખ શેની રહેવું? આસક્તિ એટલે માળો અને વિરક્તિ એટલે હેમાળો આ બંને તત્વોને સન્મુખ રાખવા એટલે જ સાક્ષીભાવ કેળવી માત્ર દ્રષ્ટા બની રહેવાની યુગો જૂની વાતનો પડઘો!

ત્રીજા શેરમાં પણ કેવી અદભુત વ્યાખ્યા !

*જુગથી મોટી રાતડી ઈથી ગહરી જાગ / જેવું જાગે રૂખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય !*

સાધુ થવાનો નિર્ણય કરતા પહેલાની તે વ્યક્તિની ચિંતનરાત્રિઓ તો યુગો કરતાંય લાંબી હોતી હશે ને? પણ એ વિચારવલોણું માણસને સાધનાના પથ પર લઈ ચાલે પછી જે જાગૃતિ આવે, સમજણ આવે કે સ્થિરતા આવે એ તો પેલી યુગપ્રલંબ રાતો કરતાંય વધુ ગહન હોવાની! આહા! અંહી મોટી રાત અને ગહેરી જાગને સમાંતરે મૂકીને કવિ શરત પણ મૂકે છે કે રૂખ એટલે કે ભીતરનું ઋષિતત્વ જાગી જવું જોઈએ અને એ પછી જ તો પરમતૃપ્તિના ઓડકાર હોય!

ચતુર્થ શેરમાં સાધકની યાત્રાનો એક ઊંચેરો મુકામ વાચક-ભાવકની સામે ખૂલે છે.

*સખદખ એના કોળિયા જેમ છાલિયે છાશ / ખ-રજ દીમનુ રૂખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય*

‘સુખ દુઃખ સરખા જાણ’ એ ગીતાનો સંદેશ અહીં પડઘાય છે સાથે સાથે સાચા સાધુ માટે તો સુખ અને દુઃખને છાશના છાલિયે સરખાવી તેની ક્ષણભંગુરતાને પણ કવિએ યાદ કરાવી છે. આ શેર વાંચતા જ એક સરસ શબ્દ આંખે અંજાય છે ; “ખ-રજ” કવિના મતે “ખ” એટલે આકાશ અને ખરજ એટલે આકાશેથી ઊતરેલી રજ. આ રજ એટલે અલખના અણસારા પણ અને પરમનો નો પ્રસાદ પણ ! “ખ-રજ દીમનું રૂખ રે” એટલે પરમના અણસારા તરફનું વલણ (રૂખ) એ જ સાચી સાધુતા! સાધુતાની કેટલી મૌલિક અને સચોટ વ્યાખ્યા? વળી કાવ્યમાં રૂખ શબ્દને તેના બંને અલગ અલગ અર્થમાં પ્રયોજી કવિ ભાષા પરની તેઓની હથોટીનો પણ પરિચય કરાવે છે.

અંતિમ શેરમાં સાધુતાનું સર્વશ્રેષ્ઠ લક્ષણ પ્રગટ કરતા કવિ લખે છે કે,

*ટીપીટીપી લોહનો કરશે ઝીણો લોટ / સાધુને મહાસુખ રે સાધુ ભૂખ્યો ન્હોય*

આ લોહ શું છે? એને ટીપીટીપીને કયો લોટ કરવાનો છે? અહંનું લોઢું ટીપવાની વાત કરતા કવિ કહે છે કે આ અહંકાર જો એકવાર જીર્ણ થયો તો પછી સાધુને તો મહાસુખ જ હોય! અહંકારમુક્તિની અઘરી સલાહ પણ કેટલી સરળ રીતે આપી છે કવિએ?

સાધુ ભગવા-મુક્ત પણ હોય અને ભગવા-યુક્ત પણ હોય એ સત્યના સ્વીકાર સાથે આ સમગ્ર રચના દરેક સાધકે અને સાધુએ શિલાલેખ સ્વરૂપે નજર સામે રાખવી જોઈએ એટલી સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા રૂપે છે. આવી અનન્ય આચાર સંહિતા કે સાધુ સંહિતા આપનાર કવિશ્રી લલિતભાઈ ત્રિવેદીની અંદર પ્રગટી રહેલા સાધુત્વને વંદન !

~ પ્રણવ ત્રિવેદી

***

લતાબહેને ‘કાવ્યવિશ્વ’ વેબસાઇટ શરૂ કરીને એમાં કવિતા, કવિતાનો આસ્વાદ, અનુવાદ, સર્જકનો પરિચય આપીને એ પોતાની પસંદગી દાખવી છે અને ભાવકોની રુચિ કેળવે છે. એમની આ પ્રવૃત્તિ આદર જગવે છે. શુભેચ્છાઓ સાથે. – રઘુવીર ચૌધરી

***

🌹દિનવિશેષ 27 જુલાઈ🌹

પહેલીવાર દેશ છોડ્યો’તો