🔆વિનોદ જોશી ~ મૌનની ભાષા🔆 -

મારા કાવ્ય ‘મૌન’ વિશે કવિ વિનોદ જોશી, દિવ્ય ભાસ્કરની ‘રસરંગ’ પૂર્તિમાં (26.7.26)

*મૌન*

હું તને ઝરણ મોકલું
ને તું જવાબમાં મૌન બીડે
હું તને દરિયો મોકલું
ને તું જવાબમાં મૌન બીડે
હું તને પંખી મોકલું
ને તું જવાબમાં મૌન બીડે
હું તને આખું આભ મોકલું
ને તું જવાબમાં મૌન બીડે
જા, હવે બહુ થયું
હું મૌન વહેતું કરું છું
તું મારાં ઝરણ, આભ, દરિયો ને પાંખ
પાછાં મોકલ… ~ લતા હિરાણી

“મૌનની ભાષા બારાક્ષરીને ઓળંગી જનારી હોય છે.” ~ વિનોદ જોશી

ક્રિયા અને પ્રતિક્રિયા આપણી રોજિંદી જિંદગીનો એક ભાગ છે. આપણે સહુ કાર્યકારણનાં ગણિતમાં ફસાયેલાં હોઈએ છીએ. દરેક બાબતને તેનાં કારણ અને પરિણામ સાથે જોડવાની આપણી આદત છે. મોકલવાની અને પાછું મેળવવાની વાતે રચાયેલી આ પંક્તિઓમાં એવી લેણદેણનો પડઘો છે.

‘હું’ અને ‘તું’ વચ્ચેની આ લેણદેણ છે. કશુંક આપવું અને કશુંક મેળવવું તેવો સહજ વ્યવહાર તેમાં છે. આપવાની બાબતે અહીં ઉદારતા છે પણ બદલામાં મૌન સિવાય કશું જ મળતું નથી. વાત સાંભળીને કોઈ નિરુત્તર થઈ જાય કે હોંકારો પણ ન આપે તો વાત કરનારના પક્ષે પણ પછી તો મૌન જ બાકી રહે છે. પણ અહીં એવું નથી. અહીં તો એ મૌનને ફરી બોલતું કરવાની મનોહારી અભિલાષા છે.

આમ તો આ પત્રલેખનનો મામલો છે. આ છેડેથી પત્રમાં ઝરણ, આભ. દરિયો અને પંખી મોકલનાર વાસ્તવમાં તો વહેણ, વિશાળતા, ઊંડાણ અને ઉડ્ડયન મોકલે છે. પોતાની પાસે જે છે તેની ભરપૂરતા આટલી વાત પરથી જ સમજી શકાય. આટલું આપી શકનારની ઉદારતા જ નહીં એનું સમર્પણ પણ અહીં ઉકેલી શકાય. સ્વાભાવિક છે કે મોકલનારના મનમાં આટલું મોકલ્યા પછી તેનો કોઈ પ્રતિસાદ મળે તેવું ગણિત હોય. પણ ઉત્તરમાં મળતું મૌન એને અકળાવે છે.

કદાચ આ મૌન જ ઘણુંબધું લઈને આવ્યું હોય તેવું બની શકે પણ તે ઊકલતું નથી. કોઈ પ્રતિસાદ મળી રહ્યો હોય તો પણ તે સમજાતો નથી. કોરા કાગળને લઈને આવતું પરબીડિયું તો રહસ્ય સિવાય બીજું શું આપી શકે? ઘણીવાર તો એવું પણ બને કે વાંચનારની મર્યાદાને કારણે લખેલો કાગળ ઉકેલી ન શકાય. રમેશ પારેખ લખે છેઃ

‘ટપાલ જેમ તમે ઘેર-ઘેર પહોંચો, પણ;
સમસ્ત શહેરના લોકો અભણ મળે તમને.’

પણ અહીં વાત જુદી છે. અહીં તો ટપાલ વંચાશે તેવી શ્રદ્ધાથી બહુ બધું મોકલાયું છે. વહેણ, વિશાળતા. ઊંડાણ અને ઉડ્ડયનને વ્યક્ત કરતી ઝરણ, આભ, દરિયો અને પંખીની ભાષામાં તે મોકલાયું છે. જેને મોકલાયું છે એણે એનો સ્વીકાર તો કર્યો જ હશે. પણ તેનો તેવી જ ભાષામાં કોઈ પ્રતિભાવ નથી આપ્યો. પરબીડિયાંમાં માત્ર મૌન બીડીને મોકલી આપ્યું. શું સમજવું? પોતાની પાસે હતું તે બધું જ તો આપી દીધું. આ વિતરાગમાં રહેલો અનુરાગ કોઈ સમજી ન શકે તે સહી શકાય?

મૌનની ભાષા બારાક્ષરીને ઓળંગી જનારી હોય છે. એ અકળ હોય છે પરંતુ સમૃદ્ધ પણ હોય છે. જેને સમજાય એને જ સમજાય. ‘જા, હવે બહુ થયું’ એવું અકળામણથી ઉચ્ચારી ઊઠનાર છેવટે પોતે જે મોકલ્યું છે તે પોતાને પાછું મોકલી આપવા સૂચવે છે. કદાચ એ ઓછું પડયું હોય તેવી ધારણાથી હવે પોતાનું મૌન મોકલવા એ મનસૂબો કરે છે. પણ પોતાનું મૌન ઘણું મૂલ્યવાન છે. તેને મોકલી ન શકાય, વહાવી શકાય. એ વસ્તુ નથી પણ વહેણ છે અને વહેણ છે તો એ ઝરણ હશે. ઝરણ હશે તો આભ, દરિયો અને પંખી સાથે તેનો અનુબંધ હશે. તેમાં વિશાળતા, ઊંડાણ અને ઉડ્ડયન પણ હશે. સરવાળે તો આ બધું મૌનથી જ થઈ શકે તેવું છે. કદાચ એટલે જ પોતે મોકલેલ બધું પાછું મગાવી લેવા અહીં સૂચવાયું છે.

‘તું નહીં બોલે તો હું પણ નહીં બોલું’ તેવો છણકો અહીં નથી. અહીં તો મૌનના સાક્ષાત્કાર દ્વારા પરસ્પરને આત્મસાત્ કરવાની વાત છે. તું મૌન મોકલે છે તો હું પણ મૌન મોકલું. આપણે બંને પરસ્પરના મૌનને ચાહીએ તેવો આદર અહીં સમાહિત છે. ‘જા, હવે બહુ થયું’ તેવું અહીં જાણે પોતાને સંબોધીને જ કહેવાયું છે.

આ મૌન પરસ્પર તો સંભળાતું જ હશે પણ આપણનેય સંભળાય છે. કવિતામાં ભાષાએ છેવટે તો મૌન જ થઈ જવાનું હોય છે.
***

પ્રિય લતાબહેન, ‘કાવ્યવિશ્વ’નું તમારું સ્વપ્ન સાકાર થયું છે તેનો આનંદ. તેનું વૈવિધ્યપૂર્ણ સ્વરૂપ ઊંચી આશા જગવે છે. આ કાવ્યવિશ્વ વિશ્વકાવ્યનો વિસ્તાર સાધે તેવી શુભકામનાઓ. તેનું ફલક સદા સંવર્ધિત થતું રહે તેવી અભિલાષા સાથે અભિનંદન.- વિનોદ જોશી

***