🔆મીરાંબાઈ ~ કાનુડો શું જાણે🔆

કાનુડો શું જાણે મારી પ્રીત, બાઈ અમે બાળ કુંવારા રે

જલ રે જમુનાનાં અમે ભરવાને ગ્યા’તા વાલા
કાનુડે ઉડાડ્યાં આછાં નીર, ઉડ્યાં ફરરરર રે- કાનુડો

વૃંદા રે વનમાં વા’લે, રાસ રચ્યો રે વા’લા
સોળસે ગોપીનાં તાણ્યાં ચીર, ફાડ્યાં ચરરરર રે- કાનુડો

હું વેરાગણ કા’ના, તમારા નામની રે,
કાનુડે માર્યાં બે તીર, વાગ્યાં અરરરર રે- કાનુડો

બાઈ મીરાં કે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ વા’લા,
કાનુડે બાળીને કીધાં ખાખ, કે ઉડી ખરરરર રે- કાનુડો..

~ મીરાંબાઈ

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 301 @ 10 ઓક્ટોબર 2017 * લતા હિરાણી

મહારાણી હોવા છતાં મનથી માનેલા પ્રેમીના ગીતો ગાઈ સાધુની જેમ જીવન પસાર કરી દેનારી મીરાં જેવી બીજી કોઈ સ્ત્રી જગતને ક્યાંથી જડે?  અલૌકિક પ્રેમની અદભૂત દાસ્તાન સમી રાજસ્થાનની મીરાં કૃષ્ણપ્રેમે બંધાઈ ગુજરાતમાં આવી અને અહીં જ દેહ છોડ્યો. પરણવા છતાં બાળકુંવારી મીરાંએ પરમ પ્રેમની તાન છેડી અને અમર વિશ્વસંગીત રચ્યું.  ભજનોની વાત થાય તો મીરાનું નામ મોખરે આવે.

કવિતા કરવા માટે કવિતા કરવી અને ઝરણાની માફક મનમાં શબ્દો ફૂટવા એ તદ્દન જુદી બાબત છે. એટલે પહેલું કામ – જો કવિતા કલાસાધ્ય હોય અને પ્રયત્નથી સારું તૈયાર થયું હોય તોય નાશવંત ખરું જ્યારે બીજા પ્રકારમાં કાગળ પર ન ઉતર્યું હોય તોય એ અમર બની જાય. મીરાં, ગંગાસતી, નરસિંહ કે કોઈપણ પરમ ભજનિકના પદો રચના સમયે ક્યાંય લખાયા નથી. એમનું પદ વાંચીએ કે ગાઈએ તો હાથમાં કરતાલ લઈને નાચતો નરસૈયો કે એકતારે બેઠેલી મીરાં કે ગંગાસતી આંખો સમક્ષ ખડા થાય ! માત્ર કર્ણોપકર્ણ અને સાંભળી સાંભળીને લોકજીભે ચડેલા અને ફરતા ફરતા કેટલાય શબ્દપરીવર્તન પામેલા પદોના ભાવ આજેય અંતરના તાર ઝણઝણાવી જાય છે કેમ કે એ હૃદયના અવતરણો છે, પોતીકી મુદ્રા લઈને જન્મેલા પદો છે.

સંસારના સંબંધો એવા છે કે જેમાં ભરતી-ઓટ આવે. સમય પ્રમાણે કે સ્વાર્થ પ્રમાણે એના છાયા-પડછાયા લાંબા ટૂંકા થાય. જીવના જતનથી ઉછેરેલા દીકરાને માંદી માની સંભાળ વેઠ લાગી શકે અને એ એમાંથી છુટકારો મેળવવા પ્રયત્ન કરી શકે. સંસારને ‘મોહમાયા’ અમસ્તું નથી કહ્યો. એનો અર્થ જવાબદારીમાંથી છટકવું એવો બિલકુલ નથી પરંતુ જેમ પક્ષી પોતાના બચ્ચાંને પાંખો આવે પછી ઉડાડી મેલે છે એમ જ માનવીએ પણ પોતાના સંતાનની, સંબંધોની માયા છોડી દેવી જોઈએ પણ આ હરિરસની માયા એવી છે કે જો અંદર સુધી પ્રસરી જાય તો ભવપાર ઉતરી જવાય. મોક્ષ એટલે શું એ મને તો ખબર નથી, ત્યાં ગયેલા કોઈએ પાછા આવીને એ વર્ણવ્યો પણ નથી પરંતુ જીવતા જીવ જે રસમાં રમમાણ થઈ જવાય, સમાધિ લાગી જાય, એ જ મોક્ષ કહેવાય ને! જે આ ભક્ત કવિઓ ને સંતોને પ્રાપ્ત થયો છે.

રાજભવનમાં રહેનારી મીરાંએ સુખની સેજ માણી જ નથી. ‘ઝેરના પ્યાલા રાણોજી મોકલે’ ગાનારી મીરાંએ માનસિક વ્યથા ઓછી નહીં ભોગવી હોય. આંખમાં રાસલીલાનું દર્શન હોય ત્યારે વખના કટોરા હસતાં હસતાં મોઢે માંડી શકાય. દરેક કૃષ્ણભક્તે સાબિત કર્યું છે કે કાનુડાના પ્રેમબાણથી વીંધાયેલા હૃદયને વિશ્વના કોઈ દુખો સ્પર્શી ન શકે. જમુનાના જળ અને વૃંદાવનનો રાસ પ્રલયને નાથવાની શક્તિ આપી દે.  

‘કાનુડો શું જાણે મારી પ્રીત’ કહેનારી મીરાં જ કહી શકે કે ‘પાયોજી મૈને, રામ રતન ધન પાયો…’  આ મીરાં છે જે હરિને ભજવાની સીખ આમ આપે છે, ‘હરિ વસે છે હરિના જનમાં, શું કરશો જઈ વનમાં’ તો બીજી બાજુ કાના સાથે રાસ રમવા માટે એ યશોદાજીને કહી શકે કે ‘આજની રાત અમે રંગ ભરી રમશું, પરભાતે પાછો માંગી લે ને રે યશોદા મૈયા, કાનુડો માગ્યો દે ને !’  મીરાંના કેટકેટલા ભજનો આજેય લોકહૃદયે વસેલા છે ! ‘મારો હંસલો નાનો ને દેવળ જૂનું તો થયું રે’…… ‘વાગે છે રે વાગે છે, વૃંદાવન મોરલી વાગે છે’…….. ‘પગ ઘુંઘરું બાંધ મીરાં નાચી રે’ … ‘નથી રે પીધાં અણજાણી રે, મેવાડા રાજા ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી’…. મીરાંનું કયુ પદ યાદ કરવું ને કયું છોડવું !! એય સુખસમાધિની ક્ષણો છે.

***
લતાબેન, કાવ્યની પસંદગી કરીએ ત્યારે કાવ્યનું સ્તર અને પસંદગી કરનારનું સ્તર બંનેની ઓળખ થતી હોય છે અને તે તમે ખૂબીથી નિભાવી રહ્યા છો. બહુ મોટું કામ થઈ રહ્યું છે. ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.- રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’
***

🌹દિનવિશેષ 6 ઓગસ્ટ🌹

ઇઆન