🔆ભરત જોશી ~ ઠાલાં કમાડ🔆

જો!

ઠાલાં કમાડ જેમ ઊઘડીયે જાય
જરા ભીંતોને હડસેલી જો!

કાગળની હોડીને તકલાદી માનવાનું સહેલું છે
ખળખળતી નદીઓને બારમાસી માનવાનું વહેલું છે
સાવ પાસે રાખેલી વસ્તુને ઓળખવા
એકવાર આઘેથી જો!

દોરી પર ફરફરતાં લૂગડાંયે પરસેવે પલળે છે
કોકવાર લાખેણાં મોતીયે રસ્તામાં રઝળે છે
પૂણીમાં સંઘરેલા સૂરજને કોડિયાંમાં
શણગારી પેટાવી જો!

~ ભરત જોશી ‘પાર્થ મહાબાહુ’

‘જો’: ઢંકાઈને રહેલા શ્રદ્ધાદીપનું અજવાળું ~ સંજુ વાળા

પરમ શ્રદ્ધાવાનની પ્રકૃતિમાં જ શ્રદ્ધા વસ્તી હોય છે. જરૂર હોય છે તેને અંદરથી કોઈ આદેશ મળે તેની. આવો અવાજ આવે કે અંદર ઉગાવો થાય એટલે એ પહાડ ચડવા અને દરિયા ડહોળવાય તૈયાર જ હોય. આમ તો જગતની અનેક અશક્ય લાગતી બાબતોમાં પણ મનુષ્ય આ શ્રદ્ધાના બળે જ વિજયી થયો છે. મનુષ્યની એ નિયતિ ગણવી રહે છે પહેલાં તેનામાં ઈચ્છા-અપેક્ષા જન્મે અને પછીથી તેને પાર પાડવાનું બળ. કોઈક એવી અગમ્ય શક્તિનો સ્રોત તેનામાં વહેવા લાગે અને છેવટે એ પાર ઊતરે. ટૂંકમાં કહીએ તો મનોકામનાઓની ભીતર આત્મવિશ્વાસનું એક કવચ રહેલું છે જેને મનુષ્યે ભેદવાનું હોય છે, જે તેનું રક્ષાકવચ બની રહે છે. કવિશ્રી મકરંદ દવે એમના એક ગીતમાં હોવાની ન્યૂનતા અને અસ્તિત્વની અલૌકિકતાના મિલનને ઝંખી ભવપાર થવાની અભ્યર્થના સેવે છે.

           ‘અમે રે ઊધઈખાધું ઈધણું,
           તમે ધગધગ ધૂણીના અંગાર;
         પડેપડ પ્રજાળો વ્હાલા, વેગથી,
        આપો અમને અગનના શણગાર:
      આવો, રે આવો હો જીવણ, આમના.

જ્યાં કોઈ કાળે કે કોઈપણ સંજોગોમાં પહોંચવાની શક્યતા નથી ત્યાં પણ અપેક્ષિતનો અંકુર ફૂટે એવી જગા પણ આ શ્રદ્ધા જ ચીંધે. જુઓ કવિશ્રી રમેશ પારેખનો આ શેર:

 ‘કોઈ લઈ આવ્યું મને આ ધધખતા રણ વચ્ચે
 બીજું તો કોણ,આ શ્રદ્ધા જ સાલી હોઈ શકે..’ 

અહીં પણ આવા જ એક અશક્યતાની ઊષરભૂમિમાં શક્યતાનું બીજારોપણ કરતાં ગીતની પ્રત્યક્ષ થવું છે. તો પહેલાં એના સર્જકનો થોડો પરિચય પામીએ.

‘પાર્થ મહાબાહુ’ તરીકે ગુજરાતી સાહિત્ય જગતમાં જાણીતા આ કવિનું નામ શ્રી ભરત હરગોવિંદદાસ જોશી

ગીતકવિતાની ઘરોહર તો તેમાં સંયોજાતો કાવ્યકસબ હોય છે. કાવ્યત્વ વિનાનું ગીત માત્ર વર્ણન કે અહેવાલ રજૂ કરતું ગાન બની રહે છે. જોકે આજની મોટાભાગની ગીતનામક રચનાઓનું આ પરિરંભન છે. બહુ ખાત્રીપૂર્વક કહી શકાય કે આ કવિની કેટલીક રચનાઓને શુદ્ધ ગીતકવિતા કહેવામાં જરાપણ ખચકાટ થતો નથી. જોવા છે એક-બે નમૂના? જુઓ..

લૂગડાં-બૂગડાં દૂર ફગાવી
દરજીડો ચમકારા સીવે (ઝાકળનાં ટીપાં પૃ. ૯)
૦૦૦

મને આરપાર વીંધે અજવાળું
શ્વાસના કરોળિયાઓ ગૂંથે છે ક્યારના
અવાવરુ આ ફેફસાંમાં જાળું.. (પૃ. ૪૧)

અહીં જેની વાત માંડી છે તે પાર્થના ગીતમાં ભીતરી ભરોસાના સહારે કશાક અવરુદ્ધની આરપાર થવાની મહેચ્છા મ્હોરી ઊઠી છે. ‘જો’ એવો એકાક્ષરી ઉદ્ગાર આમ તો બે વાતને વણે છે. જોવું ક્રિયાપદના આજ્ઞાર્થ એકવચનના રૂપમાં અને બીજો શક્યતા નિર્દેશક. ધ્રુવપંક્તિમાં તે ક્રિયાપદ, પ્રથમ અંતરામાં શક્યતાના નિર્દેશક તરીકે અને બીજા અંતરાથી પૂરા થતા ગીતમાં ઉક્ત બન્ને રીતિએ પ્રયોજાય છે. શક્ય છે આવી સભાનતાથી કવિએ નિયોજન ન પણ કર્યું હોય પણ આપણો નાતો તો કૃતિ સાથે. તેમ છતાં આ તો રૂપગત તકનીકીની વાત થઈ. ભાવકને તો ગીતનાં ભાવસમૃદ્ધિ અને ભાવસૌંદર્ય સાથે લેવાદેવા હોય. તેમાં પણ કવિએ કરામત જ કરી છે. જે ખુલવાની શક્યતા સમેત હોય તે તો ખૂલે પણ જ્યાં કોઈ સંભવ નથી તેને ખોલવાનો યત્ન કરે તે સાચો. કથક કહે છે: ભલે ભીંત છે પણ છેટેથી જ ભીંત ભીંત કરી દૂર ન રહેતાં, અડચણને અવહેલે તેની સામે અઢળક ખૂલે. બસ, આજ તો ભીતરી પરમ વિશ્વાસ. અતૂટ શ્રદ્ધા. ભીતરી નાજુક સ્થિતિને કવિએ ઉપસાવી અને એ પણ કવિતાની શરતે.

આંખની સૌથી મોટી ભ્રમણા ઝાંઝવાંમાં ભમતી હોય છે. ભ્રમણાનું એક કારણ પરસ્પરની દૂરતા. જેમ નજીક જાવ તેમ વાસ્તવના દર્શન હાથવેંતમાં. રમકડું કોઈપણ રૂપ તો ધારણ કરી શકે પરંતુ તે ખરે ટાણે તો રમકડું જ સાબિત થાય છે. તોરલદે યાદ આવે છે: ‘ફૂટે એ તો ફટકિયા કહેવાય, ખરાંની તો ખળે ખબર્યું થાય.’ અહીં મોતી રૂપક તરીકે પ્રયોજાયું છે. પકવતી વખતે કાચા તો ફૂટી જવાના, સાચાં બચશે. કારણ, સાચાં જ સલામતી લઈને જન્મ્યાં હોય છે. ઉક્ત ગીતના અંતરામાં કવિ કેવો પ્રાસ દ્વારા ઝટકો આપે છે તે ધ્યાને લેવા જેવો છે! તકલાદી હોય તેને તેવું માનવું સહેલું છે તેમ કહ્યા પછી કહે છે કે: આ જે નીરથી છલોછલ વહેતી નદી વહે છે તે પગભર છે કે કોઈ ઉપરવાસના સંજોગના કારણે? નદીનું નદીત્વ પામતા પહેલાં આ વિચારવું રહે અન્યથા અવધારણા કસમયની સાબિત થાય. ‘વહેલું છે’ બહુ સાંકેતિક રીતે જીવન અહીં નદીનામ પામે છે. ‘વહેવું’ પ્રાસ પાસે આવતા ભાવકે અટકવું પડે છે. અને આ અટકવું પડે એ જ તો કવિતાની ઊંડી લબ્ધિ છે. પેલાં નજીક અને દૂરનાં દેખવાનો જાદૂઈ જલસો કરવાનો કિમિયો એક જ ક્રિયાપદ ‘જો’-થી કવિએ દેખાડ્યો એને ઉકેલવા જેવો છે. ગીતમાં પણ જરા નજીક આવીને જુએ એને એ જડવાનો છે.

શરીરની સાથે વળગેલી વ્યથાઓ ગીતના બીજા અંતરામાં ‘લૂગડાં’ના પ્રતીકથી અવતરે છે. કપડાં શરીરથી અળગાં થતાં જ બધો સંબંધ તરછોડી દે તેને તથ્યદર્શી અહેવાલ કહેવાય, અને દોરી પર સૂકવવાં નાખેલાં કપડાંમાંથીય પરસેવા નીતરે એ કવિતાની ભાવાત્મકતા. કવિતાની કાવ્યગત કરામત. સમૃદ્ધિ, સૌદર્ય. જેને આપણે કહીએને કે કવિતા સંકેત કરે, ચીંધે. તે આ. છતાં કેટલાંક મોતી રસ્તે રઝળવાનું લખાવીને આવ્યાં હોય એ પણ નરી વાસ્તવિકતા. કવિ માત્ર કલ્પનાના સહારે જ નથી કવિતા કરતો એ તો એણે ઝિલેટીનમાં વિંટાળેલું અંધારું હોય પણ કયારેક એ નર્યા સાચની સામે પણ ભાવકને મૂકી આપે અને પોતે કાવ્ય સામે ઝઝૂમે. આ પણ કવિતાની જ બાજુઓ હોય છે. આ ગીતમાં કવિ એક સુંદર સલાહ આપે છે:

પૂણીમાં સંઘરેલા સૂરજને કોડિયાંમાં
શણગારી પેટાવી જો!

કવિ વિનોદ જોશીના એક ગીતની પંક્તિ છે: ‘અલ્લડ દીવાસળીમાં અજવાળાં કેદ, એક દીવો બેઠેલ ચુપચાપ..’ પાર્થ આ ગીતમાં રૂ-ની પૂણીમાં સંધરી રાખેલો સૂરજ પ્રત્યક્ષ કેમ થાય તેનો ઉપાય કવિ ચીંધે છે. એ પૂણીને ઘી-માં ઝબોળી, કોડિયામાં મૂકી, પેટાવી જો. પેલો સંઘરાયેલો સૂરજ પ્રગટશે. યાદ રહે: ઘી-ના દીવા પેટાવાય, સળગાવાય નહીં. આ પણ કવિની સભાનતા. કસબ. પછીથી મળતા પરિણામને પણ એ ન ગાય. માત્ર ચીંધે. તે પણ આવાં નિરૂપણ નિર્દેશી રહે.

આ ગીતના પણ પરિચય અને પહેચાનને બરાબર તાકતા કવિશ્રી શ્યામ સાધુના શેરથી વાત પૂર્ણ કરીએ.
‘ટહુકો સાંભળ અથવા અમથી સ્વીચ દબાવ
હોય અગર પહેચાન પરિચય તરત મળે છે.’

🙏🏻 ‘કાવ્યવિશ્વ’ની મુલાકાત લેવા બદલ આભાર. પ્રતિભાવ લખશો તો ગમશે. આપ આ સાઇટ subscribe કરો એવી અપેક્ષા.🙏🏻

‘કાવ્યવિશ્વ’ વિશે વિદ્વાનોના પ્રતિભાવો
કવિતા ‘ટોક ઓફ ધ ટાઉન’ થઈ શકે? એક વ્યક્તિ સંસ્થા જેટલું કામ કરી શકે? ઉત્તર મેળવવા જુઓ kavyavishva.com ~ ઉદયન ઠક્કર

🌹જન્મદિનવિશેષ 11 ઓગસ્ટ🌹