🔆લિપિ ઓઝા ~ બેઠો છે દરબારભરી🔆

બેઠો છે દરબાર ભરી ડર માદળીયામાં
કેમ પ્રવેશે કોઈ ઈશ્વર માદળીયામાં.

હાથ અડાડું ત્યારે થોડું ભીનું લાગે
કોણ રડે બેસીને અંદર માદળીયામાં.

ડચકા ખાતાં પણ મુઠ્ઠીમાં રાખ્યું સજ્જડ
નક્કી જીવ ભરાયો આખર માદળીયામાં.

સંજોગોને માફકસર વેતરવા  માટે
શું લાગે છે, હોય છે કાતર માદળીયામાં ?

ગાંઠ ખુલે તો પાછા એ ભૂતાવળ બનશે
ધરબી દીધા છે ઊંડા ડર માદળીયામાં.

નક્કર સોનાનાં આભૂષણ ફિક્કા પાડે
ચમકે શ્રદ્ધાના કૈં જડતર માદળીયામાં.

એને પહેરી છાતી છપ્પનની લાગે છે
જાણે સંતાડયા હો બખ્તર માદળીયામાં.

~ લિપિ ઓઝા

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 394 @ 27 ઓગસ્ટ 2019 * લતા હિરાણી

શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચે બારીક ભેદરેખા છે. સમજણ થોડી ઓછી પડે તો શ્રદ્ધાને અંધશ્રદ્ધામાં બદલાઈ જતાં વાર ન લાગે. શ્રદ્ધા શક્તિ આપે છે, અંધશ્રદ્ધા શક્તિ શોષી લે છે અને ડરપોક બનાવે છે. માદળિયાને પ્રતિક બનાવી વહેમી લોકો પર નિશાન તાકી એક સરસ ગઝલ રચાઇ છે. દોરા, ધાગા, જંતર, મંતર, તાવીજ, માદળિયાં આ બધા અંધશ્રદ્ધાના પ્રતિકો છે. અલબત્ત આ ચીજો શ્રદ્ધાના પ્રતિક પણ બની શકે અને તાકાત આપી શકે જો એના પછીના ક્રિયાકાંડોને ઝનૂનપૂર્વક વળગી ન રહેવાય અને એની સાથે સમજ ઉમેરાય તો ! માતાએ પહેરાવેલો દોરો, માણસને કોઈ નવું પગલું ભરવામાં, એની શ્રદ્ધા વધારી શકે, તાકાત આપી શકે. પરંતુ એ જ માણસ બીમાર પડે ત્યારે સમજણપૂર્વક દોરાની સાથે દવાને સ્વીકારવી પડે. શ્રદ્ધાની સાથે સમજણ. બંનેનો સમન્વય જીવનને કલ્યાણ તરફ લઈ જઈ શકે. નીરક્ષીર વિવેક જીવનમાં ડગલે ને પગલે જરૂરી છે. 

પહેલા શેરમાં શરૂઆત સત્યનો હાથ ઝાલીને થઈ છે. જ્યાં સચ્ચાઈ છે ત્યાં ટોળાંની જરૂર હોતી નથી કેમ કે સચ્ચાઈની પોતાની તાકાત હોય છે. આ વાત કોઈપણ ક્ષેત્રમાં લાગુ પડે. પછી એ ધર્મ, સમાજ, શિક્ષણ, રાજકારણ કે કાંઇ પણ હોય. બસ, સચ્ચાઈમાં વિશ્વાસ હોવો જોઈએ. સત્યને જાણવું અને એને આચરવું કે અમલમાં મૂકવું, એને વળગી રહેવું એ જુદી વાત છે. સામાન્ય રીતે સત્ય સૌની સમજમાં આવતું જ હોય છે પણ ક્યારેક સ્વાર્થ, ક્યારેક ડર, ક્યારેક ખોટી શરમ કે મૂલ્યોનો અભાવ માણસને સત્યની સંગતથી વેગળો કરી દે છે. સત્ય અને ઈશ્વર એ એક સિક્કાની બે બાજુ છે. જ્યાં સત્ય છે ત્યાં ઈશ્વર છે જ અને અસત્ય હંમેશા એકલું છે એટલે જ્યાં સત્ય નથી ત્યાં ટોળાં સહજ છે, દરબાર સહજ છે કેમ કે હવે એની પોતાની શક્તિ નથી અને એને ટેકાની, બહારના બળની જરૂર પડે છે. ઈશ્વરનો ત્યાં પ્રવેશ ન જ હોઈ શકે. 

કવિની કલ્પના સરસ છે. “હાથ અડાડું ત્યારે થોડું ભીનું લાગે, કોણ રડે બેસીને અંદર માદળીયામાં” સત્યનો સાથ છોડીએ ત્યારે દુખ, આંસુ અને પીડા જ એનો વિકલ્પ છે. માદળિયામાં સત્ય ગુંગળાઈ રહ્યું છે અને આ જેલ બદલ આંસુ સારી રહ્યું છે ! જ્યારે અંધશ્રદ્ધા જીતે છે ત્યારે જડતા પ્રવેશે છે. એટલે જ કવિ કહે છે કે એકબાજુ જીવ જાય છે તોય ડચકા ખાતાંય માદળિયું મુઠ્ઠીમાં સજ્જડ પકડી રાખ્યું છે. અજ્ઞાનનો છેડો છૂટવો ખરેખર મુશ્કેલ છે. શિક્ષણ અને આંતરસૂઝ આ બે જ એમાં મદદ કરી શકે. કવિને જે કહેવું છે એ માટે એણે માદળિયાને બરાબર પકડી રાખ્યું છે. શું માદળિયું કે દોરા ધાગાથી સંજોગો બદલાઈ જવાના છે ? જે પરિસ્થિતી છે એમાં કોઈ ફરક પડી જવાનો છે ? સમજદાર માનવીનો જવાબ હોય, ‘’ના’’. મુશ્કેલી એ છે કે આવી બાબતો માનવીની વિચારશક્તિ પર રોક લગાવી દે છે. માણસ કાંઈ વિચારે તો જુદું કરી શકે ને ! અહીં તો વિચારવાની જ મનાઈ છે. બીકના તાળાં લાગી ગયા છે. વિચારશક્તિને દાટી દીધી છે. એક માદળિયું કે તાવીજ, એક વસ્તુ સૌથી મહત્વની અને કીમતી બની ગઈ છે. હવે જે કરવું હોય તે એ ચીજ કરશે. માણસ પોતાની સમજણ, શક્તિ ખોઈને એક જડ ચીજ સામે લાચાર અને નિસહાય બની ગયો છે. બેઠો બેઠો કોઈ ચમત્કાર થવાની રાહ જુએ છે.     

 
માદળિયાના પ્રતીકથી અંધશ્રધ્ધા તરફ તીર તાકીને આખી ગઝલ લખાઈ છે અને એ દ્વારા એના શબ્દે શબ્દે સાચી શ્રદ્ધા અને સત્યની સુગંધ પ્રસરતી રહે છે.  શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા માટે કવિ અનિલ ચાવડાએ કેટલું સરસ કહ્યું છે !

ધર્મ માટે આ જમીનો કેટલી ફળદ્રુપ છે ! ક્યાંક કંકુ પણ ખરે તો તુર્ત દેવાલય ઊગે
મિત્ર ! તેં શ્રદ્ધાઓ જે વાવી’તી એનું શું થયું ? પૂછવા પાછળ અમારો એ જ છે આશય ; ઊગે ! –

🌹જન્મદિનવિશેષ 10 સપ્ટેમ્બર🌹