🔆ચંદ્રકાંત શેઠ ~ ઝાડ રે ઝાડ🔆

ઝાડ રે ઝાડ !
તું ઈશ્વરનો પાડ !

તારાં માટીમાં મૂળ
તારે ડાળ ડાળ ફૂલ !

તારું થડ છે ટટ્ટાર
તારે પાંદડા અપાર

તને મીઠાં ફળ થાય
બધાં હોંશભેર ખાય

તું ધરતીનું બાલ
તને કરતાં સૌ વ્હાલ

ઝાડ રે ઝાડ
તારો દુનિયા પર પાડ !

~ ચંદ્રકાંત શેઠ

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 366 @ 5 ફેબ્રુઆરી 2019

કેટલું સરળ, અર્થપૂર્ણ અને બાળકની સામે આખું ચિત્ર રજૂ કરી દેતું, લયની રીતે જોઈએ તો બાળક તરત ગાઈ  ઊઠે એવું મધુરું આ બાળકાવ્ય જેના રચયિતા કવિ શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠને વર્ષ કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી તરફથી 2018 નો બાળસાહિત્ય માટેનો એવાર્ડ પ્રાપ્ત થયો. બીજા અનેક ગૌરવવંતા પોંખણા સાથે ‘ધૂળમાંની પગલીઓ’ સંસ્મરણો માટે પણ એમને 1986માં અકાદમી એવાર્ડ મળેલો. કોઈપણ સર્જકનું બબ્બેવાર રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ પોંખાવું એ ગુજરાતી સાહિત્યપ્રેમીઓ માટે ગૌરવની વાત છે. આ સર્જકની વિશિષ્ટતા એ કે છે એકબાજુ ગંભીર ચિંતનભર્યું સાહિત્ય અને બીજીબાજુ બાળસાહિત્ય, આ બંનેમાં એમનું પ્રદાન ઉત્તમ અને માતબર. આ રીતે બંને છેડામાં કામ કરવું સહેલું નથી અને બંનેમાં ઉત્તમ આપવું એથીય અઘરું ! બાળસાહિત્યની સાથે કાવ્યસંગ્રહો નાટક, વિવેચન, નિબંધ, ચરિત્રલેખન, સંશોધન, અનુવાદ અને સંપાદન અને જેવી અલગ અલગ વિધાઓમાં કામ કરનાર, ‘ગુજરાત વિશ્વકોશ’માં માતબર પ્રદાન કરનાર આ કવિ આ કવિતામાં કેટલી સહજ રીતે વૃક્ષને બાળક સામે ખડું કરી દે છે !

બાળક માટે કાંઇપણ રચવું અઘરું છે. લોકો બાળસાહિત્યને આદર નથી આપતા પણ એ સૌથી કઠિન વિધા છે. જ્યારે સર્જક પોતાની તમામ વિદ્વતા ભૂલીને બાળક જેવા અને જેટલા સહજ અને સરળ થઈ શકે, એ જ ભૂમિકાએ મનથી આવી શકે ત્યારે અને તો જ એ સારું બાળસાહિત્ય આપી શકે. એ માટે બાળકના મનને સમજવું જરૂરી છે. ભાષાપ્રયોગ અને શૈલીમાં ખૂબ સાવધ રહેવું જરૂરી છે એ વગર સરસ બાળકાવ્ય ન નીપજે.

આપણે વૃક્ષ અંગેનું આ કાવ્ય જોઈએ. કેટલી ચિત્રાત્મક શૈલી છે ! બાળક આ કાવ્ય વાંચે કે સાંભળે અને એની આંખો સામે એક સરસ મજાનું લીલુંછમ વૃક્ષ તરવરે. વૃક્ષનું થડ, એની ડાળીઓ, પાંદડા, ફળ એ વિષે તો સહજ રીતે એ સમજે પણ વૃક્ષની ઉપયોગિતા પણ સાવ ઓછા શબ્દોમાં અને શિખામણના કોઈ જ ભાર વગર કવિએ સમજાવી દીધી !

‘ઝાડ રે ઝાડ !                                                                                                                                 તું ઈશ્વરનો પાડ !’

ઝાડ એ ઈશ્વરની મહેરબાની છે, એના વગર આપણું જીવન શક્ય નથી એ વાત માત્ર છ શબ્દોમાં અને બાર અક્ષરોમાં સમજાવી દીધી ! વાંચવામાં આ સાવ સરળ લાગે પણ સરળ લખવું બહુ અઘરું છે.

‘તું ધરતીનું બાલ,                                                                                                                    તને કરતાં સૌ વ્હાલ                                                                                                                ઝાડ રે ઝાડ,                                                                                                                          તારો દુનિયા પર પાડ !’

વૃક્ષને વળી ધરતીના બાળક સાથે સરખાવી કવિએ એને બાળક સાથે સમ સ્થિતિમાં મૂકી દીધું. જાણે બાળકને એ પોતાનું દોસ્ત જ લાગે ! અને બાળકને તો વ્હાલ જ કરવાનું હોય ! વ્હાલ એટલે શું ? એને પ્રેમ કરવો અને એની તમામ સંભાળ લેવી ! બાળકને વૃક્ષ વિષે સમજાવવું હોય તો આટલી કવિતા પૂરતી છે. પ્રાસરચના વગર બાળકાવ્ય સંભવે નહીં. અહી પ્રાસ અને લય હિલોળા લે છે. કશું પણ યાદ રાખવા માટે એને ગાવું, એનાથી ઉતમ કોઈ રસ્તો હોય શકે નહીં. બાળકોનું બધું ભણવાનું આમ ગીતો વડે જ હોય  તો પછી એના અભ્યાસ માટે કોઈ ફરિયાદ ના રહે.

‘ઊંડું જોયું, અઢળક જોયું; મનમાં જોયું, મબલખ જોયું’ –  જેવું ગહન ચિંતનાત્મક કાવ્ય આપનાર કવિ, ‘ઝાડ રે ઝાડ ! તારાં માટીમાં મૂળ, તારે ડાળ ડાળ ફૂલ !’ જેવું બાળકની જેમ વ્હાલું લાગે એવું મજાનું બાળકાવ્ય પણ આપી શકે છે ! કવિને સલામ !

ઊંડું જોયું, અઢળક જોયું;
મનમાં જોયું, મબલખ જોયું.

ઝાકળજળમાં ચમકી આંખો, એ આંખોમાં જ્યોતિ,
કોક ગેબના તળિયાનાં મહીં ઝલમલ ઝલમલ મોતી!
તળિયે જોયું, તગતગ જોયું;
ઊંડે જોયું, અઢળક જોયું.

માટીથી આ મન બંધાયું ને મનથી કૈં મમતા;
એ મમતાની પાળે પાળે હંસ રૂપાળા રમતા!
જળમાં જોયું, ઝગમગ જોયું;
ઊંડે જોયું, અઢળક જોયું.

આ ઘર, ઓ ઘર કરતાં કરતાં, ઘૂમી વળ્યા આ મનખો;
ધૂણી-ધખારે ઘટ ઘેર્યો પણ અછતો રહે કે તણખો?
પલમાં જોયું, અપલક જોયું;
હદમાં જોયું, અનહદ જોયું;
ઊંડું જોયું, અઢળક જોયું. – ચંદ્રકાંત શેઠ

‘કાવ્યવિશ્વ’ને આવકાર

ખૂબ આભાર લતાબેન કે ‘કાવ્યવિશ્વ’ સમક્ષ મને દોરી લાવ્યાં. ‘કાવ્યવિશ્વ’નું સ્વરૂપ એટલું સ્પષ્ટ અને સહજ છે કે વાંચતાં જ મનમાં સમાઈ ગયું. જે બાર વિભાગો તમે નિયત કર્યા છે તે પણ કાબિલેદાદ છે. નિયમિત મુલાકાત લેવી ગમે એવું સુંદર ‘કાવ્યવિશ્વ’ ~ સરલા સુતરિયા
આપ પણ ‘કાવ્યવિશ્વ’ માટે આપનો પ્રતિભાવ મોકલી શકો છો.

🌹દિનવિશેષ 10 ઓકટોબર🌹