🔆અમૃતા પ્રીતમ ~ હું હતી અને🔆

હું હતી અને કદાચ તું પણ
કદાચ એક શ્વાસ જેટલો દૂર
કદાચ એક આંખના અંધારા પર બેઠેલો
કદાચ ઇતિહાસના વળાંક પર ચાલતો..

પણ એ પ્રાગૈતિહાસિક બાબત છે
એ તારું ને મારું અસ્તિત્વ હતું
જે દુનિયાની આદિમ ભાષા બન્યું

‘હું’ની ઓળખના અક્ષર બન્યા
‘તું’ની ઓળખના અક્ષર બન્યા
અને એમણે આદિ ભાષાનું પુસ્તક લખ્યું ….

~ અમૃતા પ્રીતમ (અનુવાદ લતા હિરાણી)

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 362 @ 1 જાન્યુઆરી 2019

અક્ષરની પ્રેમકથા – લતા હિરાણી

અમૃતા પ્રીતમ એક એવું નામ કે જે મને જ નહીં હજારો હિન્દી પંજાબી ભાવકોને રોમાંચિત કરી દે. જીવનભર પ્રેમ અને માત્ર પ્રેમના આકાશમાં જ વિહરનારા અમૃતાજીએ પોતાના પતિ પ્રીતમનું નામ હંમેશા પોતાની સાથે જોડેલું રાખ્યું, સાહિરને કદી ભૂલ્યા નહીં અને ઈમરોઝ, એક કલાકાર, જેમણે અમૃતાજીને એમની તમામ મર્યાદાઓ સાથે ચાહયા, એની સાથે જીવન જીવ્યા. અમૃતાજીએ કહ્યું હતું, ‘ઇમુવા (ઇમરોઝ), જો કોઈ માનવી કોઈનો સ્વતંત્રતા દિવસ બની શકતો હોય તો તું મારો સ્વતંત્રતાદિન છો !’ પોતાનાથી સાત વર્ષ નાના ઈમરોઝનો પ્રેમ સર-આંખો પર રાખતાં એમણે કહ્યું, ‘એક વાર તું આખી દુનિયા ફરી લે, પછી પણ જો તું મને પસંદ કરીશ તો હું તને અહીં જ પ્રતીક્ષા કરતી મળીશ.’ ઇમરોઝે એ ઓરડાના જ સાત ચક્કર લગાવ્યા અને કહ્યું, ‘થઈ ગયું ?’ વાહ ક્યા બાત હૈ !  કોઈ રિવાજ, કોઈ પરંપરાને સ્વીકાર્યા વગર અમૃતાજી ઈમરોઝ સાથે જીવ્યા. આજે પણ ‘લીવ ઇન’ રિલેશનશીપ ચર્ચાનો વિષય છે ત્યારે એ સમયે અમૃતાજીએ આવી પહેલ કરીને ક્રાંતિ જ સર્જી ! આવા અમૃતાજી માટે લખવું એટલે ચાંદનીને સ્પર્શવું, સૂરજના કોમલ કિરણોને હથેળીમાં લેવા, હવાની લહેરખી સાથે દોડવું ! પ્રેમમાં ગળાડૂબ અને છતાંયે એ ખુદ્દારીનું પ્રતીક બની રહ્યા. કદી એમણે લાચારીને પોતાની નજીક ફરકવા ન દીધી.

અમૃતાજીએ આ કાવ્યનું શીર્ષક આપ્યું છે ‘આદિ પુસ્તક’. પ્રેમ વિશ્વની ઉત્પત્તિનું કારણ અને પરિણામ બંને છે પ્રેમ. પ્રેમમાં અને શબ્દોમાં જ શ્વાસ લેનારા અમૃતાજીની આ રમ્ય કલ્પના છે કે વિશ્વના ઉદભવ સમયે હું હતી અને તું પણ…. હું અને તું કોઈ વ્યક્તિ નથી, એ છે પ્રેમનું સહઅસ્તિત્વ…. એકપણ શબ્દ વગરની ભાષા એ પ્રેમવાણી, આદિમ ભાષા…. જે સ્પર્શના સૂરને સમજે છે, નજરમાંથી ઉઠતાં સ્પંદનોની નાજુક લહેર અનુભવી શકે છે. એને સ્થળ-કાળના બંધનો સ્પર્શતા નથી. એ સહઅસ્તિત્વ જ ક્યાંક અક્ષર બન્યું, શબ્દો પ્રગટ્યા અને ભાષા બની… એ જ આદિ ભાષા અને એ જ આદિ પુસ્તક… કવયિત્રીને માટે કે કોઈનેય માટે આથી મોટી પ્રેમની અનુભૂતિ કઈ હોઈ શકે ? પ્રેમની અતિ સૂક્ષ્મ અને અતિ વિરાટ કલ્પના ! દેવી સરસ્વતીએ વાણી બનીને પ્રથમ શબ્દ ઉચ્ચાર્યો  હશે કે પત્ર પર લેખણ લઈને પ્રથમ અક્ષર આલેખ્યો હશે એ સમગ્ર માનવજાત માટે એ પ્રેમનો પ્રથમ ઉઘાડ બન્યો હશે..

કવિના શબ્દ સૂર્ય જેવા હોય છે. પ્રેમ શબ્દ અમૃતાજીની રગરગમાં ખૂન બનીને વહેતો હતો એટલે એમની કલમમાંથી જે ટપક્યું એ માત્ર પ્રેમ અને પ્રેમ સિવાય કશું નહીં. દુષ્યંતકુમારે લખ્યું છે, “जियें तो अपने बगीचे में गुलमोहर के तले / मरें तो गैर की गलियों में गुलमोहरके लिए.” અમૃતાજી પોતાના ગુલમહોર જાતે ઉગાડ્યા અને એના રંગીન કોમળ ફૂલો વચ્ચે પોતાની જિંદગી પૂરી કરી. અમૃતાજીના શબ્દો અનંતકાળ સુધી સૂર્ય બનીને તેજ અને હૂંફ આપ્યા કરશે.

🌹દિનવિશેષ 22 ઓકટોબર🌹