🔆ભરત જોશી ‘પાર્થ મહાબાહુ’ ~ પરભુ🔆

પરભુ

ઝલમલ જોટો પરભુ મોટો
ઢોળાતો અબરખિયો લોટો…

પોતાનું મોઢું જોવામાં
સરવર કાંઠો લપસ્યો જળમાં
મંદિર ઉપર ધજા ફરકતી
ડૂંટી ફરકે બ્રહ્મ કમળમાં
પમરક પોટો પરભુ ખોટો
વીંઝાતો નેતરિયો સોટો…

સરપોના લીસોટા પહેરી
પૂંછડિયા તારાઓ નીકળે
અજવાળાની કીકીમાંથી
સુદામાનાં સગપણ પીગળે
અડવડ ઓટો પરભુ ગોટો
ઊતરતો અફ્ફીણયો કોંટો…

~ ભરત જોશી ‘પાર્થ મહાબાહુ’

પરભુ: અસ્તિ અને સ્વસ્તિની તંગ દોરી પર પાંગરતું  ગીત ~ જયંત ડાંગોદરા                                        

કેળવણી અને સાહિત્યના ક્ષેત્રે સમાનપણે  સાઘિકાર વિહાર કરતા કવિ ભરત જોશી ‘પાર્થ મહાબાહુ’ પાસેથી તાજેતરમાં ‘ઝાકળનાં ટીપાં’ નામે ગીતસંગ્રહ પ્રાપ્ત થાય છે. આ સંગ્રહમાં પ્રકૃતિ, પ્રણય, અધ્યાત્મ અને વિચારોર્મિને વિષય બનાવતાં  પાંત્રીસ ગીત સમાવિષ્ટ થયાં છે. એ ગીતો પૈકી ત્રીજું ગીત ‘પરભુ’ એની સહજ, સરળ અને સ્વાભાવિક બાની તથા અરૂઢ ચિંતનને કારણે વિશેષ ધ્યાન ખેંચનારું બની રહ્યું છે. નાનકડા એવા બે અંતરાના ગીતમાં કવિએ પ્રભુની પ્રભુતા પર માર્મિક ચિંતન સાથે ઊહાપોહ રજૂ કરીને વિચારની એક આગવી બારી ઊઘાડી આપવાનું  કામ કર્યું છે.

ગીતનો ઉપાડ જ દ્વૈત અને દ્વંદ્વની ઉભય સ્થિતિનાં પ્રથમ પગલાંની સાહેદી આપે છે. ઇશ્વર અને માયા તેમજ અસ્તિ અને સ્વસ્તિ જેવી  સમાયોજનાને ‘જોટો’ જેવા દેશ્ય શબ્દથી સાક્ષાત્ કરાવ્યા પછી એકાદ બે શબ્દમાં જ ગીત ચેતોવિસ્તાર સાધે છે. એ શબ્દો છે ‘ઝલમલ’ અને ‘મોટો’. જે પોતાના ખભે વિશેષણની જવાબદારી પણ નિભાવે છે. તેજથી ઝલમલતાં જગતમાં કવિ પ્રભુને મોટો તો ગણાવે છે, પણ ‘પરભુ’ કહીને વિડંબના પણ કરે છે. અહીં ‘પર-ભુ’ એવો ભાવ પણ ઊંડે ઊંડે વિશ્લેષિત થતો અનુભવાય  છે. આ ઉપરાંત કવિ એના સ્વરૂપને કાનસ મારીને તપાસતા હોય એવું પણ ‘અખબરિયો લોટો’ જેવા વિશેષણ-વિશેષ્યમાં અનુસંધિત થાય છે. અબરખ જેવી ધાતુની અવાહકતા અને લોટા જેવા ઠામની અપર્યાપ્તતા અહીં ઊડીને આંખે વળગે એવી રીતે યોજન પામે છે. મને અહીં પ્રમશંકર ન. ભટ્ટના કાવ્યની પંકતિઓ સ્મરણે ચડી આવે છે.

ખારા જળનો દરિયો ભરિયો, મીઠા જળનો લોટો, / તરસ્યાને તો દરિયાથીયે લોટો લાગે મોટો.

કવિનું વિશેષ ધ્યાન અહીં પ્રભુતાના સાર્થક્ય પર છે. જો એમાં પર પ્રત્યે સંવેદના નથી તો એનું મૂલ્ય અખબરી લોટાથી વિશેષ નથી. આ જ વાતના અનુસંધાને પેલો મિથ્યા ગૌરવનું મંડન કરતો અકબરી લોટો પણ ભાવકના ધ્યાન બહાર રહેતો નથી. આ રીતે સાત શબ્દોથી થતો ગીતનો ઉપાડ સાત સમંદર પાર જવાની શક્યતાને તાગે છે. કથન અને કરણના સંદર્ભે લાઘવનો મહિમા પણ અહીં ઓછો નથી!

ઝલમલ જોટો પરભુ મોટો / ઢોળાતો અબરખિયો લોટો…

અને એક ઇંગિત એ પણ છે કે પ્રભુતામાંથી કશી પ્રાપ્તિ ન હોય તો અખબરિયા લોટા જેવી એ સંરચનામાંથી ઢોળાવાનું પણ શું?

આ સંરચના જેટલી નક્કર છે એટલી જ નાજુક પણ છે. વળી બહાર જે દેખાય છે એનાં કરતાં ભીતરનું ઊંડાણ અગણિત છે. એને તાગવા માટે કોઇ કૃષ્ણ જેવો દૃષ્ટા ‘दिव्यं ददामि थे चक्षुः’ કહીને વરદાન આપે તો જ એ ભીતરી દર્શન શક્ય બને! સ્વયમ્ સાથે એકરૂપ થયા વગર જે દેખાય તે સ્પષ્ટ ન થતાં ધૂંધળી દશાને પામે છે. જળમાં પડતું પ્રતિબિંબ એ આપણી આ ન્યૂનતાને બરાબર પ્રગટ કરે છે. પ્રતિબિંબ તો એક નાનકડાં ટીપામાં પણ પડી શકે, પણ સ્વનું પ્રતિબિંબ પાડવા તો સરોવર પણ ઓછું પડે!  એમાં પણ સરોવરના કાંઠાને પોતાનું દર્શન કરવું હોય તો જળમાં લપસ્યા વગર, એક યોગ્ય દૂરી રાખીને એમાં નીરખવું પડે. અહીં જ દ્વૈતનો મહિમા છે. તો જાત સાથે દ્વંદ્વની સ્થિતિ પણ છે. કાંઠો અને જળ પરસ્પરમાં ભળી જાય તો શેષ શું રહે?  જે ડૂંટીમાંથી સંસારનું સર્જન થયું છે એ સંસારને ફરફરતો રાખતી ધજાને પવન વગર તો શેં પરવડે?

પોતાનું મોઢું જોવામાં / સરવર કાંઠો લપસ્યો જળમાં / મંદિર ઉપર ધજા ફરકતી / ડૂંટી ફરકે બ્રહ્મ કમળમાં

સંસારના વિરાટ પોટાની ભીતર પમરક પમરક બળતી દિવેટ જ સામાન્ય જન માટે તો મહત્વની છે. આદિ શંકરાચાર્ય કથિત ब्रह्म सत्य जगन्मिथ्याથી વિપરિત પરભુ જ ખોટો છે અહીં તો! કારણ પૂર્વે કથિત પેલી દૃષ્ટિનો તોડ ક્યાંથી કાઢવો?  એ માટે તો પીડા સહન કરવી પડે. નેતરનાં ચાબખાં પડે એવી એ પીડાને સહન કર્યા વગર એ તેજ સુધી પહોચવાનું દુષ્કર છે.

પમરક પોટો પરભુ ખોટો / વીંઝાતો નેતરિયો સોટો…

એ રીતે સતત દ્વૈત અને દ્વંદ્વનું અનુસંધાન જાળવતી આપણી દૃષ્ટિ અધ્યાસમાં રમતી રહે છે. ઇશ્વર કરતાં જીવનની જરુરિયાતો જ જ્યાં મોટી હોય ત્યાં પરભુ કઇ રીતે મોટો હોય શકે? જગતની ભીડભાડમાં ભાગે પડતું ભોગવવા માટે પણ સતત સોટા ખાતા રહેવું પડે ત્યાં ફાનસના પોટા વચ્ચે ગર્ભગૃહમાં રક્ષાયેલો પરભુ ખોટો ના પડે તો જ નવાઇ!

એ ખોટાના સગડ પણ કવિ કહે છે તેમ સાપના લિસોટા જેવા છે. વર્ષોના અંતરાલે ક્યારેક દેખાતા ધૂમકેતુ જેવી દશા છે આ ઇશ્વરની! સાપના લિસોટાનો અધ્યાસ અજવાળાની કીકીમાં પીગળતા સુદામાના સંબંધ જેવો છે. કૃષ્ણ તાંદુલની પોટલીના બદલામાં ઝગમગતી હવેલી સુદામાને ભેટ આપે ત્યારે પહેલી નજરે તો સુદામા પણ વિશ્વાસ કરી શકતા નથી. અહીં પણ કૃષ્ણ અને સુદામાનું દ્વૈત સતત પીગળતું રહે છે. ઉભય વચ્ચેનું અંતર ખરી પડવાની રાહ જોતા સુદામા ફરી સંસારના મોહમાં પડીને અજવાળું પહેરી લે છે. અંધારું થાય એ ઘટના એકત્વનું પ્રતીક બની રહે છે. આ અંધારું એવું છે કે જેમાં બહારથી સઘળું એક, પણ ભીતર નકરું દ્વૈત!

 સરપોના લીસોટા પહેરી / પૂંછડિયા તારાઓ નીકળે / અજવાળાની કીકીમાંથી / સુદામાનાં સગપણ પીગળે

આ દ્વૈત અને અદ્વૈત, જીવ અને જગત, સ્વયંભુ અને પરભુ, અસ્તિ અને સ્વસ્તિ વચ્ચે જે અડવડ થતી રહે છે એને ક્યાંક સ્થિર કરવી જરૂરી છે. એને ક્યાંક તો ઓટોગોટો વાળીને રાખવી પડે એમ છે. એ ઓટોગોટો વાળીને રાખવા માટે  ભીતર એક શાશ્વત ઓટો બનાવી એના પર સ્વયંની મોજ પીને પડ્યા રહેવાનું છે. જેવી રીતે અફીણનો કોંટો ચડે બસ એમ જ!        

અડવડ ઓટો પરભુ ગોટો / ઊતરતો અફ્ફીણયો કોંટો…

જો એ કોંટો ઊતરી ગયો તો સમજો કે ફરીથી ગરબડ ગોટો શરૂ!  આ જ વાતનો સામેનો છેડો પકડીને એમ પણ કહી શકાય કે કોઇપણ જાતનો નશો ઊતરે પછી જે દેખાય તે જ ખરું દર્શન! આવું સ્પષ્ટ દર્શન લઇને આવતું આ ગીત પ્રથમ દૃષ્ટિએ તો કિશોરકાવ્ય હોવાનો અધ્યાસ ઊભો કરે છે, પણ જેમ જેમ આ ગીત આગળ વધે છે તેમ તેમ તેમાં રહેલું ગહન ચિંતન ભાવકને પ્રભાવિત કરતું રહે છે.

અહીં ધ્રુવપંક્તિ અને તેની સાથે પ્રાસ મેળવતી ધ્રુવબંધની પંકતિઓનું સહજ અનુરણન એક મધુર લય નિપજાવે છે. ઝલમલ-પમરક-અડવડ, જોટો-પોટો-ઓટો, મોટો-ખોટો-ગોટો, ઢોળાતો-વીંઝાતો-ઊતરતો, અબરખિયો-નેતરિયો-અફિફીણયો અને લોટો-સોટો-કોંટો જેવા પ્રાસ-અનુપ્રાસ કાવ્યાર્થને સહેજ પણ બાધક બન્યા વગર સભાન કવિકર્મના દ્યોતક બની રહે છે. આ ઉપરાંત ‘સરવર કાંઠો લપસ્યો જળમાં’, ‘ડૂંટી ફરકે બ્રહ્મ કમળમાં’, ‘સરપોના લીસોટા પહેરી’, ‘અજવાળાની કીકીમાંથી સુદામાનાં સગપણ પીગળે, જેવી પંક્તિઓમાં રહેલી કલ્પનસૃષ્ટિ ગીતને આસ્વાદ્ય  બનાવે છે તો  રૂપક અને સજીવારોપણ જેવા અલંકારો એના આસ્વાદનમાં મનભાવન ઉમેરો કરી આપે છે. ડૂંટીમાં બ્રહ્મકમળ અને સુદામા જેવાં પુરાકલ્પનના પ્રયોગથી ગીતનું કથ્ય વધારે ઘનીભૂત બને છે. તો અખબરિયો લોટો લોકોક્તિના સહજ પ્રયોગનું પ્રમાણ આપે છે.

આ રીતે અસ્તિ અને સ્વસ્તિની તંગ દોરી પર પાંગરતું આ ગીત  ભાવકને વિચાર અને ભાવની આનંદાનુભૂતિમાં ડૂબકી લગાવવા માટે કર્ષતું રહે એવું સઘન સંરચન ધરાવે છે.  ~ જયંત ડાંગોદરા

સૌજન્ય : કવિલોક જુલાઈ-ઑગસ્ટ ૨૦૨૫

🌹દિનવિશેષ 22 ઓકટોબર🌹