🔆નીતા રામૈયા ~ હું કહું તેમ કરો🔆

હું કહું તેમ કરો
ક્યારેય નહીં તો આજે તો કરો
વધુ નહીં તો ખાલી આ પાના ઉપર.
તમારી આંખની ધારે ધાર કાઢતા આ શબ્દોને વાંચ્યા પછી
હું કહું તેમ કરો.

ક્યારેય નહીં તો આજે આ પાના ઉપર,
ડાકણનું પુલ્લિંગ કરો
ડાકઘર આસપાસ હોય તો ભલે રહ્યું
કણ એક માટે પરસેવો પાડો
પણ ગમે તેમ કરીને ડાકણનું પુંલિંગ કરો

એક લાજવાબ ઘર વિશે જવાબ આપો: વેશ્યાઘર
તે સ્ત્રીનું ઘર કે પુરુષનું ઘર કે બંનેનું ઘર?
કાયદાનાં થોથાં ઉથલાવવાનું માંડી વાળો
વેશ્યા જો સ્ત્રી હોય તો
તેની પાસે જનાર પુરુષને કોઈ નામ આપો
દામ આપીને કામ પતાવતા આ કામ—
પંથીઓ માટે આ કરવા જેવું કામ છે

ગૃહિણી અને ગૃહપતિનું કાર્યક્ષેત્ર નક્કી કરો
છાપું વાંચ્યા પછી
ચાના પ્યાલામાં વાવાઝોડું જોતા પુરુષને
કૂકરમાં ભેગી થતી વરાળનું રહસ્ય સમજાવો
અને સમજાવો તેને
કે સ્ત્રીનું મગજ ક્યારેક કૂકર જેવું બની જાય
જો હૈયાની વરાળ ઠાલવવા જેવું પાત્ર તેને ન મળે તો
આ પાત્ર એટલે કેવું પાત્ર તેની વ્યાખ્યા આપો

પુરુષનું મંગળ ઇચ્છતી સ્ત્રી
તેના નામનું સૂત્ર ગળે વીંટતી હોય તો
સ્ત્રીનું મંગળ ઇચ્છતા પુરુષના ગળામાં કયું સૂત્ર શોભે
તેની સવિસ્તર ચર્ચા કરીને બંધબેસતો ઉત્તર આપો

ક્યારેય નહીં તો આજે તો આટલું કરો
વધુ નહીં તો ખાલી આ પાના ઉપર. 

~ નીતા રામૈયા

એક ધારદાર કાવ્ય ~ લતા હિરાણી (‘વિશ્વા’ ડિસેમ્બર 2024)

કાવ્યની પ્રથમ પંક્તિ આંખને વાવાઝોડાંને જેમ અથડાય અને જબરદસ્તી વાંચવા તરફ ખેંચી જાય. ‘હું કહું તેમ કરો’ અરે, આવો હુકમ કરનાર કોણ છે? આગળ વાંચો… ‘તમારી આંખની ધારે ધાર કાઢતા’ – ફરી એક ઘણનો ઘા અને આ શબ્દો વાંચતાં હબકી જવાય, ‘ડાકણનું પુલ્લિંગ કરો’. વાચક પુરુષ હોય તો ડરીને પણ ગુસ્સામાં – ‘અરે, ડાકણ એટલે ડાકણ. એમાં બીજું શું હોય?’ વાચક સ્ત્રી હોય તો, ઉપરના શબ્દો ઉપરાંત – ‘અરે, આવો તો ક્યારેય વિચાર જ નથી આવ્યો!’ પણ બંને પ્રકારના વાચકો ક્ષણભર ધ્રુજી જાય, એમના રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય અને દિગ્મૂઢ!   

પછીની પંક્તિમાં ફરી એક આંચકો – ‘વેશ્યાઘર, તે સ્ત્રીનું ઘર કે પુરુષનું ઘર કે બંનેનું ઘર?’ ચીરી નાખતો આ સવાલ અહીં જ અટકતો નથી. ‘વેશ્યા જો સ્ત્રી હોય તો તેની પાસે જનાર પુરુષને કોઈ નામ આપો.’ જવાબ ન જ હોય, ક્યાંથી હોય? ધાર પરથી ફંગોળીને ખીણમાં ફેંકી દે એવો આ સવાલ છે. 

ગૃહિણી અને ગૃહપતિ(!)ના કાર્યક્ષેત્ર બાબતે બધું taken for granted પણ ચોથો પ્રશ્ન, ‘કૂકરમાં ભેગી થતી વરાળનું રહસ્ય’ કહેશો?’ સ્ત્રીનું મગજ ક્યારેક કૂકર જેવું કેમ બની જાય, એની વાત કહેશો? સ્ત્રીઓને જાતઅનુભવ છે. શું આ વાત પુરુષ જાણે છે? ચાલાક પુરૂષોને સીટી ઊંચકી લઈ વરાળ વેડફી નાખતાં આવડે છે. ઘણાંને કૂકર ફાટે તો કંઈ પડી નથી. અતિ અલ્પ જનો કૂકરની વરાળની મર્યાદા સમજે  છે.

પાંચમો સવાલ. ‘સ્ત્રીનું મંગળ ઇચ્છતા પુરુષના ગળામાં કયું સૂત્ર શોભે?’ જવાબ નહીં મળે કેમ કે આ વિચારની હદ વટાવતો સવાલ છે, ‘ડાકણનું પુલ્લિંગ’ કે ‘વેશ્યાઘરમાં જનાર પુરુષના નામ જેવો’. યુગોના વહાણાં વાઇ ગયાં, સદીઓ વીતી ગઈ, આ સવાલ ક્યાંક હતો જ – અદૃશ્ય, અશબ્દ. અનેકાનેક રૂપમાં એ સમાજને માથે ઠોકાયો છે પણ સમાજે આંખ મીંચી, આવી બાબતોમાં ચુપકીદી સેવી છે. જવાબ આપવાની વાત તો દૂર રહી, વિચારવાનું પણ જરૂરી નથી સમજાયું કેમ કે સમાજ પુરુષોનો છે. એને ડાકણ અને વેશ્યા સાથે પૂરી નિસ્બત પણ પોતે તો માલિક! બાકી, પુરુષ વગર સ્ત્રી વેશ્યા કેવી રીતે બની શકે? અને છતાંય ગાળ માત્ર સ્ત્રીને!

કવિ T. S. Eliot કહે છે, ‘Maturing as a poet means maturing as a whole man.’ ‘કવિ તરીકે નીવડવું એટલે આખાય મનુષ્ય તરીકે નીવડવું.’ કવિ Samuel Taylor Coleridgeના મતે સફળ કવિ પ્રકાંડ ચિંતક હોય છે. આ એક અછાંદસ કાવ્ય છે. અછાંદસ કાવ્ય એટલે જ સાચી કવિતાની સૌથી નજીક છે. એમાં craft કરતાં આરપાર ઉતરી જાય એવા વિચારનું મહત્વ વધારે છે. અછાંદસ કાવ્યમાં છંદ નથી હોતો. એને બદલે હોય છે; વાગી જાય એવી ધાર, હલબલાવી મૂકે એવો વિચાર, નમણું આશ્ચર્ય કે વહાલ આવે એવું વિસ્મય. આમાંનું કંઇપણ, તમને સ્પર્શી જાય જરૂર, વિચારવા પ્રેરે જરૂર. 

અહીં અછાંદસનાં માધ્યમનો અત્યંત સક્ષમ વિનિયોગ છે. પુરુષસત્તાના પ્રપંચની કવિએ તારસ્વરે અભિવ્યક્તિ કરી છે. અહીં આક્રોશ છે પણ પુરુષદ્વેષ કે પ્રતિશોધ નથી. વાત અહીં સ્પષ્ટ રીતે નારીચેતનાની છે. કવિતાનો સાર સમાજને, પુરુષસત્તાને પડકારવાનો હોવા છતાં, કવિએ પોતાના પ્રશ્નોને માત્ર ભાષા અને પરંપરા સાથે જોડીને જાણે કલમની ટાંક તોડી નાખી છે. અનુઆધુનિક યુગના નીતા રામૈયાએ આ એક જ કાવ્ય લખ્યું હોત તો પણ કાવ્યસાહિત્યમાં એમનું નામ લેવું પડત.

આ કાવ્ય વાંચ્યા પછી એના શબ્દો મનમાં પડઘાયા ન કરે તો ‘હું કહું એમ કરો’ – આ કવિતા તો શું, તમારે કશું જ વાંચવાની જરૂર નથી.

કાવ્ય : ‘હું કહું તેમ કરો’ ~ નીતા રામૈયા (કવિતાસંગ્રહ ‘દાખલા તરીકે સ્ત્રી’, 1994)

🌹દિનવિશેષ 25 ઓકટોબર🌹