🔆કમલ વોરા ~ દોસ્ત🔆 -

*પ્રવાસ-સમયનો*

દોસ્ત, તુમ્હેં યાદ હૈ
રાજ કપૂર ઔર દિલીપકુમાર કે લિયે
હમ બાર બાર ઝગડતે થે!
પણ પછી દરેક મોટી રિસેસમાં
આપણે એકમેકના ડબામાંથી ખાતાં અને
આપણા ખાલી ડબા
કેટકેટલી વાર બદલાઈ જતા!

શાળાઓમાં પહેલો નંબર મેળવીને
બન્નેને ઓછા ગમતા શમ્મી કપૂરની જેમ
આપણે ખમીસનો કોલર ઊંચો રાખતા.

ન તો ત્યારે કે
ન તો પાંચ દાયકાના અંતરાલ પછી
મને પ્રશ્ન થયો છે કે
તારી ડોકમાં ગણપતિનું લૉકેટ કેમ?
અરીસામાં માથાની સફેદી જોતો
ત્યારે તારા અબ્બાના વાળનો મેંદી રંગ
મારા વાળમાં બાઝી જતો
એ તો તને કહેવાનું જ ભુલાઈ ગયું
ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં
અડધી સદી વરાળ થઈ ઊડી ગઈ.

વક્ત કે એકતરફા સફર મેં
હમારે લિયે મુમકિન હૈ ઉલટે પાંવ ચલના,
મળી શકીએ છીએ,
હથેળીઓની એ જ ઉનાશ
મહસૂસ કર ભી સકતે હૈં!

~ કમલ વોરા

*ચલો એક બાર ફિર સે*

કમલ વોરાની ‘ત્રિદલ રચના’માંથી અહીં સમય—પ્રવાસનું કાવ્ય મૂક્યું છે. બે મિત્રો વિશેનું આ દ્વિભાષી કાવ્ય ગુજરાતી અને ઉર્દૂમાં રચાયું છે, કારણ કે એક મિત્ર હિંદુ અને બીજો મુસલમાન છે. ‘દોસ્ત’ શબ્દથી કાવ્યની શરૂઆત કરીને કવિ (ધર્મથી નિરપેક્ષ એવી) મૈત્રી ઉપર ભાર મૂકે છે. રાજ કપૂર અને દિલીપકુમારમાંથી એક હિંદુ અને બીજો મુસલમાન. કયો મિત્ર કોની તરફદારી કરતો હતો તે કહેવાયું નથી, તે અગત્યનું પણ નથી. એકમેકના ડબ્બામાંથી ખાઈને બન્ને મિત્રો તે જમાનાની મરજાદી માન્યતાઓને ફાકી જતા હતા. ડબ્બા બદલાઈ જાય તોય ખબર ન પડે એ જ બતાવે છે કે બેઉ ધર્મની રહેણીકરણી કેટલી સરખી હતી. બેઉ મિત્રોને પહેલો નંબર મળતો એ ચીંધીને કવિ વગર કહ્યે કહી દે છે કે એકેય ધર્મ ચડતો કે ઊતરતો નથી.

મુસલમાન મિત્ર ગણપતિનું લૉકેટ પહેરતો, કારણ કે ધર્મ ભિન્ન હોવા છતાં સમાજ એક હતો. મિત્ર મુસલમાન હતો એવું કહેવાયું નથી પણ ‘અબ્બા’ અને ‘વાળમાં લગાડેલો મેંદી રંગ’ જેવી પદાવલિથી સંકેત કરાયો છે. એક જ વાક્યમાં ગુજરાતીના અને ઉર્દૂના ખંડો અડખેપડખે મુકાયા છે, કારણ કે બન્ને ધર્મોમાં એકવાક્યતા છે.

ગાલિબે કહ્યું છે: મેહરબાં હો કે બુલા લો મુઝે ચાહો જિસ વક્ત મૈં ગયા વક્ત નહીં હૂં, કિ ફિર આ ભી ન સકૂં

આજકાલ સહિષ્ણુતા ઘટી ગઈ છે. જાતિ, પેટાજાતિ, ધર્મ અને ફિરકાઓ બાબતમાં લોકો આળી ચામડીના થઈ ગયા છે. સિર્ફ દોસ્ત કો નહીં, બલ્કિ પૂરે આવામ કો શાયર અર્જ કરતે હૈં કિ ચાલો પાછા પગલે, હાથમાં હાથ પરોવીને, વળી પાછા ભેરુ—ભાઈબંધ બની જઈએ, ફિર એક બાર ગલે લગ જાયેં.~ ઉદયન ઠક્કર

*****

કવિતા ‘ટોક ઓફ ધ ટાઉન’ થઈ શકે? એક વ્યક્તિ સંસ્થા જેટલું કામ કરી શકે? ઉત્તર મેળવવા જુઓ kavyavishva.com – ઉદયન ઠક્કર