🔆સતીન દેસાઈ ‘પરવેઝ’~ માતા🔆

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 359 > 11 ડિસેમ્બર 2018 * લતા હિરાણી

ગઝલનું વિશ્વ પ્રેમ અને પ્રેમિકાથી, ઇશ્કી રચનાઓથી ઉભરાય છે એવા સમયે કવિ, ગઝલકાર ડો. સતીન દેસાઈના માતૃગઝલોથી ભરચક ‘તાદર્થ્ય’ અને ‘ધબક’ના બે વિશેષાંકો હાથમાં આવ્યા ત્યારે આશ્ચર્ય અને અહોભાવ બંને એકસાથે અનુભવ્યા. માતૃપ્રેમથી છલકાતી કે માતૃમહિમા વર્ણવતી અનેક અમર રચનાઓ ગુજરાતી સાહિત્યને રળિયાત કરે છે પણ અહીં અનોખી વાત એ છે કે માતૃપ્રેમની મિસાલ સમું પૂરી ત્રણસો ગઝલોનું આખું પુસ્તક તૈયાર થઈ રહ્યું છે ! કદાચ આ ઐતિહાસિક ઘટના બની રહે ! એકબાજુ બધી જ ગઝલ પૂરા અગિયાર શેરની અને બીજીબાજુ કોલમનો સ્થળસંકોચ ! આ બેયને એકસાથે કેમ સાંકળવા ? તો હવે અલગ અલગ પણ મને ગમેલા, માતાની અર્ચના સ્વરૂપ શેરનો પ્રવાસ આદરીએ.

સ્વજનનું અને એમાંય માતાનું મૃત્યુ જીરવવું સહજ નથી હોતું પણ જીવન આખું અડીખમ જીવીને સફરના ઉંબરે ઊભેલી મા જાય ત્યારે દુખ અને આશ્વાસન બંને એકસાથે મળે છે એ સામાન્ય બાબત છે પણ અહીં અસામાન્ય એ છે કે આ અતિસંવેદનશીલ કવિની આંખમાં આજે પણ બાની વાત કરતાં આંસુ છલકાય છે !

ગેલમસ્તીમાં અકારણ હું તો સંતાઈ જતો
ક્યાં ખબર એવી હતી કે માય સંતાશે કદી ?
એ કલમકારો, ગઝલની ઐસી તૈસી ના કરો
છે ગઝલ સાક્ષાત મા તમનેય પરખાશે કદી…

સતત માની સાથે હોવાની અનુભૂતિ અને સતત સાથે જ રહેવાની આકાંક્ષા આ શેરોમાં કેવી પડઘાય છે !  

એનું ઋણ ખૂટયું નથી, છૂટ્યા નથી સહવાસ પણ
જ્યાં સૂતી છે મા કબરના એ જ પથ્થરમાં છું હું.
એટલે દીવો કરે છે ત્યાં જ મારા નામનો
મા મહાલય છે જનમનું, એના ઉંબરમાં છું હું !

માતાની શારીરિક જુદાઈને શબ્દોથી હળવી કરવાના પ્રયત્નમાં કવિ કહે છે,

ખાલી પડેલા આંગણે ઝૂલામાં માતના
હિંચી લે સુબહો શામ તું, સોમી ગઝલ કહી
એ ઉડવા સમર્થ થઈ છે અનંતમાં
બાને હવે ન થામ તું, સોમી ગઝલ કહી…

માતાએ જે જીવનભર આપ્યા કર્યું છે, સંતાનો સામાન્ય રીતે ભૂલી જતાં હોય છે પણ આ કવિસંતાન અનોખું છે.

એને વણી લીધું છે મેં ગઝલોના પ્રાસમાં
દીઠું અપાર માએ જે ઝાંખા ઉજાસમાં.
બીજા કશાથી તૃપ્તિ થવાની જ ક્યાં હતી ?
આકંઠ માને પી ગયો છું મારી પ્યાસમાં.

જે પોતે પણ જીવનના ઉતરાર્ધમાં છે એવી વ્યક્તિના મનને પાકટ ઉમરે વિદાય લેતી માતાનું મૃત્યુ આટલું વલોવી નાખે એ હૃદયની આરપાર ઉતરી જાય એવી ઘટના છે.

સૂર્યના એ પ્રશ્ન પર સંતો અવાચક થઈ જતાં
માના જેવો બ્રહ્મમાં ભગવાઈનો ધરનાર ક્યાં ?
એક બે છૂટાછવાયા મેઘ ગોરંભાય પણ
માની આંખોમાં વણાતા હો, અષાઢી હાર ક્યાં ?

માના સ્નેહની ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરવાની સાથે અહી અહોભાવની ઊંડાઈ પણ એટલી જ અનુભવાય છે.  

કૃષ્ણ મારી આંગળી ઝાલી રમાડી ક્યાં શક્યો ?
ગર્ભમાં ધારી રમાડયો છે મને તેં રાસમાં.
આંસુ માના કઈં નથી ‘પરવેઝ’ છે મોતી જ એ
સૂર્યનું એકાદ ટીપું હોય છે જે ઘાસમાં.

મૃત્યુનો, કોઇના અભાવનો આઘાત ગમે એટલો હોય, અંતે વાસ્તવિકતાના સ્વીકાર વગર કોઈ ઉપાય નથી.

એના જાવાથીય ઘરમાં ફેર ક્યાં ઝાઝો પડ્યો ?
બેસતી મા જ્યાં હતી બસ ત્યાં છબી લાગી ગઈ.
આમ ટોળામાં ઊભી ‘તી જીવતી ને જાગતી
આગ પોતાને પછી ‘પરવેઝ’ એ ચાંપી ગઇ.

અનેક શેરો ટાંકી શકાય એમ છે કેમ કે માતા પ્રત્યેના સ્નેહનો અહી ગઝલદરિયો ઊભરાયો છે પણ સ્થળમર્યાદાની વાસ્તવિકતાના સ્વીકાર સાથે કવિના માતૃપ્રેમને સો સલામ !           

🌹જન્મદિનવિશેષ 7 સપ્ટેમ્બર🌹