🔆જય આદ્યાશક્તિ અને અભરામ ભગત🔆

અભરામ ભગત : વિશ્વવિખ્યાત ગુજરાતી આરતી ‘જય આદ્યા શક્તિ’ના આદ્ય ગાયક

જય આદ્યા શક્તિ, મા જય આદ્યા શક્તિ !
અખિલ બ્રહ્માંડ નિપાવ્યાં, પડવે પ્રગટ્યા મા,
ૐ જયો જયો મા જગદંબે !

સુરતના ભક્ત કવિ શિવાનંદ સ્વામી રચિત આ વિશ્વવિખ્યાત ગુજરાતી આરતી નવરાત્રી દરમ્યાન તો ‘જ્યાં જ્યાં વસે ગુજરાતી ત્યાં ત્યાં’ દાયકાઓથી ગવાતી રહી છે. આ આરતી હેમંત ચૌહાણ જેવા અનેક કલાકારોએ ગાઈ છે અને ગુજરાતી ફિલ્મ ‘મા અંબા ગબ્બરવાળી’માં પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય, ઉષા મંગેશકર વગેરે દ્વારા પણ ગવાઈને લોકપ્રિયતાની  ટોચે પહોંચેલ છે. પરંતુ  આ અનૂઠી આરતીનું છ-સાત  દાયકાઓ અગાઉ અસ્સલ  કાઠિયાવાડી લય-લહેકામાં ગાન કરીને ગુજરાતીઓનાં હૈયે અને હોઠે રમતી કરવામાં મહત્વનું પ્રદાન કરનાર છે જૂની પેઢીના જાજરમાન ગાયક અભરામ ભગત !

આવો, નવરાત્રીના નવલા દિવસોમાં  એ ઓલિયા ગાયક અભરામ ભગતને સ્મૃતિવંદન કરીએ.

નાનપણમાં અકસ્માતે કપાઈ ગયેલા પગે આ મુસ્લિમ કલાકાર માત્ર ગાયનકળાના જોરે ‘પગભર’ થયા અને ગુજરાતી સંતવાણી-લોકવાણીને દેશ-વિદેશમાં પ્રસ્તુત કરીને ભારતીય, ખાસ કરીને ગુજરાતી કલા- સાહિત્ય- સંસ્કૃતિ-અસ્મિતાને ઉજાગર કરી ઊર્જાપૂર્વક !

આજથી 105 વર્ષ અગાઉ એટલે કે 24 ઓક્ટોબર, 1920ના રોજ સૌરાષ્ટ્રનાં જેતપુર (કાઠી) પાસેનાં નવાગઢ ગામે પિતા કરીમભાઈ સુમરાનાં ઘરે જન્મેલ આ કલાકારનું નામ ઈબ્રાહીમ. બહોળું કુટુંબ અને પિતાની પોલિસખાતાની સામાન્ય નોકરીને કારણે અનુભવાતી નાણાભીડને ખાળવા બાળક ઈબ્રાહીમે દોઢેક ચોપડીનું ભણતર છોડીને નોકરીમાં જોતરાવું પડ્યું. 1936માં 16 વર્ષની ઉમરે નવાગઢની ગુલામ હુસેન માવજીની મિલમાં નોકરી દરમ્યાન ઈબ્રાહીમનો એક પગ મશીનમાં આવી જતાં અંતે પગ કપાવવાની નોબત આવી. ઈબ્રાહીમનાં જીવતરમાં ગરીબી અને નિરક્ષરતા ઉપરાંત ત્રીજું જોખમી પરિબળ ઉમેરાયું કાયમી અપંગતાનું.

દરમ્યાન, નાનપણથી જ ભજન સાંભળવાના ઈબ્રાહીમના શોખને એમના ખીરસરા રહેતા ભજનિક કાકા હસનભાઈનું પોષણ મળ્યું અને ઈસ્માઈલભાઈ ધીમે ધીમે ભજન ગાતા થઈ ગયા. એક વખત તો ગરવા ગિરનાર ખાતે લીલી પરિક્રમા દરમ્યાન ભવનાથ તળેટીમાં ભજન ગાવાની તક મળી ને પછી તો ભજનના ગાયક તરીકે તેમનું નામ અને કામ સમગ્ર સૌરાષ્ટ્ર-ગુજરાતમાં ક્રમશઃ ગુંજતું થયું, ગાજતું થયું.

પોતાનાં નામ ‘ઈબ્રાહીમ’નું અપભ્રંશ  ‘અભરામ’ થયું અને પોતે ભજન ગાતા હોવાથી ‘ભગત’નું છોગું ઉમેરાતાં નૂતન નામકરણ થયું ‘અભરામ ભગત’ !

બાજુનાં ગામ વડિયા (દેવળી)ના કલાપ્રેમી દરબારશ્રીએ વડિયા ખાતે આ ઓલિયા કલાકારને જમીન- જાયદાદ આપીને ત્યાં જ સ્થાયી કર્યા. એ જમાનામાં હેમુ ગઢવી, દુલા ભગત, યશવંત ભટ્ટ, મોહનલાલ રાયાણી, મુગટલાલ જોષી જેવા સુખ્યાત ‘રેડિયો કલાકાર’ની અપાર લોકપ્રિયતા વચ્ચે પણ આ અભણ,અપંગ ગાયક અભરામ ભગતે પોતીકી એક વિશિષ્ટ અને વૈવિધ્યસભર ગાયનશૈલી વિકસાવીને લોકમાનસમાં એક નોખું,નિરાળું સ્થાન અંકિત કર્યું.

ભજનમાં સંધ્યા, આરાધ, કટારી, પ્યાલો, પ્રભાતિયાં, રામગરી જેવી વિવિધ ગાયકીમાં તેમણે કૌશલ્ય પ્રાપ્ત કર્યું. ભજન ઉપરાંત પદ, ધોળ, કીર્તન, રાસ, ગરબા, લોકગીત, દુહા-છંદ, આરતી, આખ્યાન વગેરે કૃતિઓનું વૈવિધ્ય તેઓ પોતાની પ્રસ્તુતિમાં ઉમેરતા ગયા. નરસિંહ, ગંગાસતી, દાસીજીવણ જેવા આપણા સંતકવિઓની ભજનવાણી ઉપરાંત કવિ ‘કાગ’, કવિ ‘આપ’ વગેરે કવિઓની રચનાઓ, આપણી કંઠસ્થ,લોક- પરંપરામાં સચવાયેલી રચનાઓ અને મીરાં, સૂરદાસ, કબીર, રહીમ, તુલસી જેવા ભારતીય સંતકવિઓની રચનાઓ પણ અભરામ ભગતની પ્રસ્તુતિમાં સ્થાન પામેલ. આ લાક્ષણિકતાઓ થકી  અભરામ ભગતની  પ્રસ્તુતિને એક નૂતન આયામ મળ્યો અને તેમની કીર્તિ મુંબઈ જેવા મહાનગર અને અન્ય ભારતીય નગરોની સીમા વળોટીને છેક દરિયાપાર પહોંચી.

સૌ પ્રથમ 1954માં અભરામ ભગતે દરિયાપાર સફર ખેડી. આફ્રિકાની આ સફર દરમ્યાન યુગાન્ડા, કેન્યા વગેરે સ્થળોએ એકાદ વર્ષ કાર્યક્રમો ચાલતા રહ્યા. આ પછી 1958માં ઝાંઝીબાર અને ટાંગાનીકા ખાતે કાર્યક્રમોની વણઝાર ચાલી.

1973માં અમેરિકાની ખેપ દરમ્યાન ત્યાં ન્યૂયોર્ક, શિકાગો, વોશિગ્ટન વગેરે મહાનગરોમાં ચારેક મહિના સુધી કાર્યક્રમોની શૃંખલાઓ યોજાતી રહી.આ પછી આફ્રિકા, યુરોપના દેશો અને કેનેડા, ઈંગ્લેન્ડ વગરે દેશોમાં અભરામ ભગતના ભરચક્ક કાર્યક્રમો યોજાયા અને પોતીકી ગરવી ગાયન- છટા થકી હજ્જારો શ્રોતાઓને તેમણે પુલકિત કર્યાં.

અભરામ ભગતની વિદેશયાત્રાનું એક રસપ્રદ પાસું એ છે કે તેઓ માંડ દોઢ ચોપડી ભણેલ હોવાથી વિદેશોમાં ‘ભાષાકીય ગૂંચવણ’ ન થાય એ હેતુસર ગુજરાત સરકારે માહિતી ખાતાના એક ઉચ્ચાધિકારી પી.એલ.સાધુની ‘દુભાષિયા’ તરીકે ખાસ વ્યવસ્થા કરેલ, જે એક વિસ્મયજનક, વિક્રમજનક ઘટના છે.

આઝાદી આંદોલનના દિવસોમાં હિંદુ-મુસ્લિમ રમખાણો ફાટી નીકળતાં અમદાવાદના મુસ્લિમ વિસ્તારમાં અભરામ ભગતે આખી રાત ભજનો ગાયાં, જે અંગે તત્કાલીન અગ્રણી પત્રકાર-તંત્રી અમૃતલાલ શેઠે લખેલ આર્ટિકલ ગાંધીજીનાં વાંચવામાં આવતાં તેમણે અભરામ ભગતને પ્રસન્નતા અને આશીર્વચન પાઠવતું પોસ્ટટકાર્ડ પાઠવેલ. તો વળી તત્કાલીન વડાપ્રધાન નહેરુજીએ પાંચ મિનિટનો સમય ફાળવેલ પરંતુ અડધો કલાક સુધી અભરામ ભગતના ભજનો રસપૂર્વક સાંભળીને પોતાનો વિસ્મયાનંદ પ્રગટ કરતાં નહેરુજી બોલ્યા :

–” एक मुस्लिम होने के बावजूद ईतनी उत्कटता से वैष्नव के भजन कैसे गा लेते हो ! “

અભરામ ભગતે 1965નાં ભારત- પાક યુદ્ધ દરમ્યાન પોતાની સઘળી આવક ‘વડાપ્રધાન રાહત ભંડોળ’માં જમા કરાવી દીધેલ.એક દેશપ્રેમી ગાયકનાં આ પ્રેરક પગલાંથી લાલબહાદુર શાસ્ત્રીજી પણ પ્રભાવિત થયેલ.

આપણે ત્યાં मूकं करोति वाचालं पंगु लन्घयते गिरिम्  એ શ્લોકમાં કહેવાયું છે કે ઉપરવાળાની કૃપા હોય તો મૂંગા માણસને પણ વાચા ફૂટે અને પંગુ માણસ પણ પહાડ ઓળંગી શકે. આ ઉક્તિ અભરામ ભગતને બરાબર લાગુ પડે છે. ઉપરવાળાએ ભલે તેમનો પગ લઈ લીધો પણ તેમના કંઠને પાંખો આપીને દેશ વિદેશનાં આકાશમાં ઉડ્ડયન કરાવ્યું.આ પાંખાળો સ્વર, તેમને હિમાલય, આલ્પ્સ અને અન્ય અનેક ગિરિમાળાઓ કૂદાવીને છેક દૂર દેશાવર લઈ ગયો !

પંગુતાનો પહાડ ઓળંગીને ગાયકીમાં પારંગતતા કેળવી જાણનાર , સાધન- સગવડ વિનાના એ દોહ્યલા, દુબળા દિવસોમાં પરદેશી પ્રાંગણમાં કાર્યક્રમોની શૃંખલાઓ શોભાવનાર, એક ગરીબ-મુસ્લિમ પરિવારમાં જન્મીને હિંદી-ગુજરાતી ભાષાની અસંખ્ય ભક્તિ-રચનાઓને પોતાનો કંઠ આપીને શણગારનાર અભરામ ભગત ગુજરાતી સંગીતજગતનું એક અમૂલ્ય આભૂષણ છે.

એચ.એમ.વી.અને કોલંબિયા કંપનીએ અભરામ ભગતે ગાયેલ રચનાઓની 60- 65 રેકોર્ડઝ બહાર પાડેલ છે.

શ્રોતાઓને સંતવાણી દ્વારા ‘અડસઠ’ તીરથની જાતરા કરાવનાર આ ઓલિયો ગાયક 27 ફેબ્રુઆરી, 1988 ના રોજ ‘અડસઠ’ વર્ષની સ્વસ્થ ઉમરે ‘મોટી જાતરા’ કરવા નીકળી પડ્યો.

અવસાનના થોડા સમય પહેલાં જ અભરામ ભગતે એક મુલાકાતમાં રજનીકુમાર પંડ્યાને કહેલા, પોતાની ‘ભગત’ તરીકેની ઓળખને સાર્થક કરતા શબ્દો હવામાં ગુંજી રહ્યા છે :

” કોઈક ગેબી હાથ આપણા ઉપર રહેલો છે. એણે જ આ લંગડાપો મોકલ્યો છે અને એણે જ ગળામાં ભજન પૂર્યાં નહીં તો મારા જેવો એક મુસલમાન ‘ભગત’ તરીકે કેવી રીતે ઓળખાય ! “

અભરામ ભગતે ગાયેલ ટોપ 10 રચના

(1) કાનજી તારી મા કે’શે પણ..

(2) કુંતા અભિમન્યુને બાંધે અમર..

(3) કર્મનો સંગાથી રાણા મારું ..

(4)આ દુનિયા દુકાનદારી,માથે બેઠો..

(5) હેલો સાંભળો રણુજાના રાજા..

(6) મેં તો પકડી આંબલિયાની ડાળ..

(7) વડલો કહે છે વનરાયું સળગી..

(8) સાંઈ મુંજા મેરુ રે કરો તો..

(9) દેવાયત પંડિત દા’ડા દાખવે..

(10)કરેલાં કરમના બદલા દેવા રે પડે

~ આર. પી. જોશી

સૌજન્ય : લેખકની કૉલમ ‘આપણો ઘડીક સંગ’ (ફૂલછાબ)

🌹દિનવિશેષ 11 ઓકટોબર🌹