🔆નયના જાની ~ અંધારે ચાંદરણું🔆

અંધારે ચાંદરણું શોધે, ડૂબતો માણસ તરણું શોધે
‘નથી નથી’નાં ગૂઢ પ્રદેશે, ‘હશે હશે’નું શરણું શોધે.

સૂકેલાં પર્ણો ખખડીને, લીલુંછમ સંભારણું શોધે.
અડાબીડ અંધારું જંગલ, કિરણ તેજનું હરણું શોધે.

કાંટાળી કેડીને મારગ, અધવચ્ચે ફૂલખરણું શોધે.
ભવરણ તડકે ધખે મુસાફિર, વ્હાલપનું નિર્ઝરણું શોધે

~ નયના જાની

દિવ્ય ભાસ્કર @ કાવ્યસેતુ 380 @ 21 May 2019 * લતા હિરાણી  

શોધનો બોધ તમામ ધર્મોએ આપ્યો છે. એને જીવનતત્વનો સાર કહી શકાય. સમગ્ર રીતે જોઈએ તો જીવનની શોધ, એને ટકાવવાની શોધ, એના વિસ્તારની શોધ, જીવનમાં સુખ અને આનંદની શોધ…. પૂર્ણતાની શોધ, પરમની શોધ અને છેવટે જો દૃષ્ટિ ખૂલે તો પોતાની શોધ, પોતાના અસ્તિત્વના અર્થની શોધ અને એ રીતે જીવનની શોધ સૂક્ષ્મ અર્થમાં….. (વિજ્ઞાનની શોધ તો જીવનને ટકાવવાની ને વિકસાવવાની મથામણમાં નિહિત છે.) માનવજાતની આ યાત્રા લાંબી છે, રસપ્રદ છે અને એનો કોઈ વિકલ્પ નથી. એક સામાન્ય માનવીની જિંદગી તરફ નજર નાખીએ તોય એની આખી જિંદગી કંઈક ને કંઈક શોધવામાં શરૂ થાય છે અને એક પછી એક શોધતાં શોધતાં જ પૂરી થાય છે. એય ખરું કે સૌની શોધ પોતાના ગજા અને સમજણ પ્રમાણેની હોય !

‘હે ઇશ્વર મને તું એવો હંમેશાનો હાલ દે, સુખ હો તો આજ દે ને દુખ હો તો કાલ દે.’ આ માનવીની માંગણી છે અને માંગણી એ શોધનું જ બીજું સ્વરૂપ છે પણ આખરે કશું મળતું નથી એવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય કેમ કે શોધની દિશા ભૌતિક હોય છે અને ઇચ્છાઓ તો વણઝારની જેમ ચાલી આવે….. ન ખૂટતા રસ્તા લઈને !  એટલે જ કવિ ચીનુ મોદીએ જીવનના ખરા રસ્તાની શોધ કરતાં લખ્યું છે, ‘પછી શ્વાસ મરજી મુજબ ચાલશે, હૃદયમાં તું ઇચ્છાને બચવા ન દે !’ તો કવિ રાજેન્દ્ર શુક્લ ઇચ્છાને સ્વીકારી લઈ સાક્ષીભાવે કહી શકે છે, ‘ લો શબ્દની પાંખો સજી લો કાળસોતું ઉડીયે, જાતે જ સરજી જાળ છે તો જાળસોતું ઉડીયે.’

‘બ્રહ્મ સત્ય, જગત મિથ્યા’ જ્ઞાનીઓ જગતને મિથ્યા ગણાવે છે. જે આંખ સામે દેખાય છે, કાનથી સંભળાય છે, નાકથી સુંઘાય છે, જીભથી સ્વાદ લઈ શકાય છે, સ્પર્શથી અનુભવાય છે – પંચેન્દ્રિયોથી જે પામી શકાય છે એ સઘળું મિથ્યા પણ જેની અનુભૂતિ કરવા આ તમામ મિથ્યાને છોડી એક અગોચર પ્રદેશને ખૂંદવાની તૈયારી હોય, હિંમત હોય, ધીરજ હોય તો અંતે જે પ્રાપ્ત થાય એ સત્ય છે. આ સત્યની શોધ, જીવનનું લક્ષ્ય હોવું ઘટે એવું ઋષિમુનિઓ કહે છે. કવિ સુરેશ દલાલે આ માટે સરસ વાત કહી છે, ‘હું તો લીલું ઝાડ ને એની એક જ મોસમ શ્યામ ! તમારું પાંદડે પાંદડે નામ !’ ઈશ્વર પ્રાપ્તિ કહો કે સત્યની પ્રાપ્તિ, એને માટે કેટલી સુંદર વાત ! કવયિત્રીની પ્રસ્તુત રચનામાં શોધનો આ પ્રદેશ અંદર-બાહરને આવરી લે છે પણ એમાં ‘નથી નથીનાં ગૂઢ પ્રદેશે, હશે હશેનું શરણું શોધે.’ – આ શબ્દો ગંભીર ભાવકને હૈયાસોંસરવા ઉતરી જાય એવા છે. આ વાત સામાન્ય માનવી માટે જેટલી સાચી છે, સત્યના શોધક માટે જુદી રીતે પણ એટલી જ સાચી છે. બંનેના સંદર્ભો બદલાઈ જાય છે એટલું જ.  

‘ભવરણ તડકે ધખે મુસાફિર, વ્હાલપનું નિર્ઝરણું શોધે….’ પ્રેમની પ્યાસ, વ્હાલપની ઝંખના એ જીવમાત્રની આદમ્ય શોધ છે. ‘આપને તારા અંતરનો એક તાર, બીજું હું કાંઈ ન માંગુ રે….’ પ્રેમતત્વ એ સત્ય છે. માનવના પ્રેમમાં એ તત્વ મળે પણ ખરું ને ન પણ મળે પરંતુ એની શોધ એટલે કે પ્રેમની શોધ એ પ્રાણીમાત્રમાં રહેવાની. રસ્તે રખડતા કૂતરાને માથે માત્ર એકવાર વ્હાલથી હાથ ફેરવી જોજો, એ તમને શોધતું દોડતું આવશે. ત્રાજવાના એક પલ્લે પ્રેમ મૂકો અને બીજે પલ્લે તમારું સમગ્ર મૂકો, પ્રેમનું પલ્લું ભારી જ રહેશે. આનાથી વિરુદ્ધ પણ થાય છે, ત્યાં કાં તો પ્રેમ જ નથી હોતો કાં પ્રેમની સમજનો અભાવ હોય છે. જીવનના એકમાત્ર અને આખરી સત્યનો સંદેશ કવિ રાજેન્દ્ર શુકલની આ રચનામાં સંપૂર્ણ રીતે વ્યક્ત થયો છે.

‘આ અહીં પહોંચ્યા પછી આટલું સમજાય છે, કોઈ કંઈ કરતું નથી આ બધું તો થાય છે.
હાથ હોવાથી જ કંઇ ક્યાં કશું પકડાય છે ? શ્વાસ જેવા શ્વાસ પણ વાય છે તો વાય છે.

🌹દિનવિશેષ 31 ઓકટોબર🌹